Hazreti Hatice'nin Hazreti Peygamberle evliliği

Miladi 556 yılında doğan Hz. Hatice'nin soyu, annesi ve babası tarafından Hz. Peygamber'in soyuyla birleşmektedir. Hz. Hatice, Hz. Peygamber'den önce Ebü Hale ile evlenmiştir. Ondan Hind ve Hale adlı iki oğlu doğdu. Ebu Hale'nin vefatından sonra Atik ile evlendi. Bu evlilikten de Hind adlı bir kızı doğdu. Fakat Atik de çok geçmeden vefat etti. Asaletli, iffetli, güzel bir hanım olan Hz. Hatice, bazen Geretle eleman tutarak bazen ortaklık usulüyle ticaret yapan zengin bir tüccardı. Hz. Peygamber onun kervanını ücret karşılığında Şam'a götürdü. Hz. Hatice O'nun ahlakına, üstün meziyetlerine hayran kaldı ve O'na evlilik teklifi yaptı. Amcalarının onayını da alan Hz. Peygamber, Hz. Hatice'yle evlendi. Hz. Hatice'nin amcası Amr b. Esed de velisi olarak bu evliliğe onay verdi. Bu evlilikten sırasıyla Kasım, Zeyneb, Rukıyye, Ümmü Gülsüm, Fatıma ve Abdullah adlı çocukları doğdu. Ancak çocukları erken yaşta vefat ettiler. Onların erken yaşta vefat etmelerinde bir takım hikmetler olmalıdır. Hz. Hatice, Peygamber'le çeyrek asır evlilik hayatı yaşadı; her zaman eşine destek verdi. Onlar 25 yıllık evlilik süreçlerinde hiçbir problem yaşamamışlardı. Bu yönüyle onların evlilik hayatı günümüzün evlilik hayatına model olabilecek bir örnek teşkil etmektedir.

Anahtar Kelimeler: Hz. Muhammed, Hz. Hatice, Hüzün Yılı, Huveylid, Amr b. Es ed ABSTRACT A Rewiew About Mariage, Children and Family Life of Khadija With Prophet Khadija who was born in 556 joins the lineage of Prophet Muhammad via ancestors of both her mather and father. She has married Abu Hale before her marriage with Prophet Muhammad. She has had two sons from him whose name were Hind and Hale. She has married Atik after the death of Abu Hale. She has a daughter nam ed Hind from him. But Atik passed away soan as well. Khadija, a noble, chaste and beautiful lady, was alsa a rich merchant sametimes by partnerships and sametimes by em playing people. Prophet Muhammad took caravan to Damascus for a fee. Khadija admired his morality and superior merits and has made a marriage proposal. Prophet Muhammad has married with Khadija after the approval of his uncles. Amr b. Esed, the uncle of Khadija, confirmed this marriage as well. In terms of resources Khadija was 40, Prophet Muhammad was 25 years old when they got married. They had children from this marriage named respectively Qasım, Zeyneb, Rukiyye, Ummu Gulsum, Fatıma and Abdullah. But their children has died at an early age. Khadija always suppor- 58 i s T E M 19/2012 Yrd.Doç.Dr. Ahmet GÜZEL ted Prophet Mu hammad during their marriage for a quartil century. Prophet Muhammad has lost an important supporter when she died in 620. So this year was called as "The year in sorrow". Khadija was the favorite wife of Prophet Muhammad who stayed married wlth him for the longest time and has a family life with him both before and after his prophethood. They never had a problem during their 25 year marriage. In this point of view, their marriage could be model for today's marriages. KeyWord: Muhammad, Khadija, Year in sorrow, Huveylid, Amr b. Esed

GİRİŞ

Hz. Peygamber'in hayatının her safhası örnek alacağımız model davranışlarla doludur. Bu safhalardan biri de O'nun evlilik hayatıdır. Rasülüllah, yaklaşık 38 yıllık evlilik sürecinin 25 yılını Hz. Hatce'yle yaşamıştır. Hz. Hatce, RasQiüllah'la diğer eşleri gibi sadece Peygamberlik döneminde değil, Peygamberlik öncesi dönemde de evlilik hayatını sürdürmüştür. Dolayısıyla Hz. Peygamber'in eşleri arasında Hz. Hatce'nin ayrı bir yeri vardır. Ancak Hz. Hatce'nin gerek Hz. Peygamber'le evlenmeden önceki, gerek evlendikten sonraki hayatı hakkında kaynaklarımızda verilen bilgilerin çoğunda farklılıklar dikkat çekmektedir. Temel kaynaklardan başlayarak muahhar kaynaklara kadar devam eden bu rivayet farklılıklarının değerlendirilmesi önemli bir konudur. Çünkü yaklaşık çeyrek asır süren bu saadet yuvasının mimarlarının örnek davranışlarından, "aile geçimi" konusunda ciddi problemler yaşayan ve bir arayış içinde olan çağımız insanının alacağı önemli mesajlar, ibretler vardır. Biz bu makalemizde Hz. Peygamber'in, Hz. Hatce ile evliliklerini, çocuklarını ve aile hayatını irıceleyecek, konuyla ilgili rivayetlerin analizini yapmaya çalışacağız. /-Hz. HATICE'NİN Hz. PEYGAMBER'LE EVLENMEDEN ÖNCEKi :YAŞANTIS/ Fil yılından 15 yıl önce, Mekke'de doğanı Hz. Hatce'nin cahiliye dönemindeki hayatı hakkında kaynaklarımızda detaylı bilgiler verilmemektedir. Onunla ilgili nakledilen rivayetler daha çok onun soyu, evlilikleri, çocukları ve iş hayatıyla ilgilidir. A-Soyu Künyesi "Ümmü Hind,"ı lakabı "Tahire"3 olan Hz. Hatce'nin soyu Hz. Peygamber'in soyuyla Kusay'da birleşmektedir. Ondan başka RasQiüllah'ın eşleri arasında dedesi Kusay'la soyları birleşen sadece bir eşi daha vardır ki, o da Ümmü Habbe'dir.4 ı ibn Sa'd, Muhammed, et-Tabakatü'I-Kübra, Beyrut, bty., VIII, 13; Beıazün Ahmed b. Yahya, Ensabü'I-Eşraf, (thk.: Süheyl Zekkar), Beyrut, 1996, ı, 108. Bu yıl, miladiolarak 556 yılına tekabül etmektedir. 2 Ebü Nuaym, Ahmed b. Abdiilah el-lsbahani; Ma'rifetü's-Sahilbe, (thk.: Adil Yüsuf), Riyat, 1998, VI, 3200; ibn Hacer, Ahmed b. Ali ei-Askalani; el-isabe fiTemyizi's-Sahabe, (thk.: Ali Muhammed eiBecavi), Beyrut, 1992, VII, 600, 602. 3 Dimyati; Şerafeddiı Abdülmü'min b. Halef, es-Siretü'n-Nebeviyye, (thk.: Es'ad Muhammed etTayyib), Haleb, 1996, s. 49; Zehebi; Muhammed b. Ahmed, Tarihu'l-islam ve Vefeyatü'/-Meşahiri ve'I-A'Iam -es-Siretü'n-Nebeviyye-, (thk.: Ömer Abdüsselam Tedmüri), Beyrut, 1994, s. 237; Kastallani Ahmed b. Muhammed b. EbiBekr, ei-Mevahibü'I-Ledünniyye bi'I-Mineht'I-Muhammediyye, Kah i re, bty., ı, 492. 4 Mahmud Es'ad, Tarihi Din-i islam (islam Tarihi), (sad.: Ahmet Lütfi Kazancı - Osman Kazancı), is- Hz.Hatice'nin Hz.Peygamberle Evliliği, Çocuklan ve Aile Hayati Üzerine Bir Değerlendirme 59 Hz. Hatte, Esed oğullarına mensup bir kadındır.5 Temel kaynaklarda Hz. Hatte'n_in şeceresi şu şekilde verilmektedir: Hatte bint Huveylid b. Esed b. Abdüluzza b. Kusay.s ibn ishak (v. 151/768), bu şecereyi verir, ancak " ... Hz. Hamza maiyetindekilerle Esed b. Esed'e geldi..."7 rivayetini de zikreder. Muhtemelen bu rivayeti referans alan Abdürrahim Zapsu, Hz. Hatte'nin babasının adını Esed olarak vermektedir.s Kaynakların çoğunluğunun naklettiği -yukarıda zikrettiğimiz- rivayetlere göre, Hz. Hatte'nin dedesi "Esed," babası ise "Huvey- . lid"dir. Esed oğulları, Adnanllerdendir. Kureyşin itibarlı kabilelerindendir. Kusay'ın oğlu Esed dolayısıyla bu adı almıştır. Aşere-i Mübeşşere'den Zübeyr b. Avvam, Hakm b. Hızam, Varaka b. Nevfet gibi meşhur kişiler BenT Esed'e mensupturlar.9 Ayrıca Esed b. Abdüluzza oğullarından Zübeyr b. Avvam, Amr b. ümeyye, Halid b. Hızam, YezK:l b. Zem'a ve Esved b. Nevfet Müslüman olup Habeşistan hicretine; Zübeyr b. Avvam, Safiyye bint Abdilmüttalib ve Sa'd b. Havli de Medne hicretine katılmışlardır. Bunlardan Halid ve Esved, Hz. Hatte'nin yeğenleri, YezK:l ile Amr da, amcaoğullarıdır.1o Hz. Hat~e'nin annesinin şeceresi ise şöyledir: Fatıma bint Zaide b. eiEsamm b. Revaha b. Hacer b. Abd b. Mais b. Amir b. Lüeyy b. Galib b. Fihr.11 Fatıma'nın annesi Hale bint Abdimenaf b. ei-Haris b. Amr b. Munkız b. Amr b. Mais b. Amir b. Lüeyy'dir.12 Hale (Ebu'I-As'ın annesi), Refıka, ei-Avvam, Hızam, Nevfel,13 Tahire14 Hz. Hatte'nin kardeşleridirler. tan bul, 1995, s. 341. 5 Savaş, Rıza, "Mekke'de islam'm Yay111şma Akrabalik Açisından Bir Bak1ş," istem Dergisi, yıl: 2, sayı: 4, Konya, 2004, s. 39. 6 ibn ishak, Muhammed b. ishak b. Yesar, Siretü İbn ishtık, (thk.: Muhammed Hamidullah}, Konya, 1981, s. 60, 228-29; ibn Hişam, Ebü Muhammed Abdülmelik, es-Siretü'n-Nebeviyye, (thk.: Muhammed Muhyiddiı Abdülhami:l}, Kahire, 1963, ı, 121-22; ibn Sa'd, ı, 131; ibn Kuteybe, Ebü Muhammed Abdullah b. Müslim, e/-Mearif, Beyrut, 1987, s. 79; Ya'küb~ Ahmed b. EbiYa'küb, Tarihu'I-Ya'kübi, Beyrut, 1960, ll, 84; Taber~ Ebü Ca'fer Muhammed b. Cerr, Tarihu'r-Rusül ve'IMülük, (thk.: Muhammed Ebü'I-Fazl ibrahim}, Beyrut, 1962, ll, 280; Makdis~ Ebü Nasr eiMutahhar b. Tahir, el-Bed' ve't-Tarih, Paris, 1916, ı, 218; ibn Hazm, Ebü Muhammed Ali b. Ahmed, Cemheratü Ensabi'I-Arab, Beyrut, 2003, ı, 16; Beyhak~ Ahmed b. Huseyn b. Ali, Delailü'nNübüwe, (thk.: Abdülmu'ti Kal'aci}, Beyrut, 1985, ll, 67, 69; ibnü'I-Cevz~ Ebü'I-Ferec Abdurrahman b. Ali, ei-Muntazam fi Tarihi'I-Ümem ve'I-Mülük, (nşr.: Muhammed Abdülkadir Ata - Mustafa Abdülkadir Ata}, Beyrut, 1995, ll, 317; ibnü'I-Esr, izzüddiı Ebi'I-Hasen Ali b. Ebi' i-Kerem, elKamil fi't-Tarih, (thk.: Ali Şri}, Beyrut, 1989, ı, 472; Dimyatt s. 49; Zeheb~ s. 63; ibnü'I-Verd~ Zeynüddiı Ömer b. Muzaffer, Tarihu ibnü'I-Verdi, Beyrut, 1996, 1, 97; Makrk~ Ahmed b. Ali b. Abdülkadir, imtaü'I-Esma bima li'n-Nebiyyi mine'I-Ahva/i ve'I-Emva/i ve'I-HafedeU ve'I-Met'a, (thk.: Muhammed Abdülhamid en-Nümeysi}, Beyrut, 1999, ı, 17; Kastallan~ ı, 116. 1 ibn ishak, s. 60. 8 Zapsu, Abdurrahim, Büyük islam Tarihi -Hz. Muhammed Dönemi-, istanbul, 2006, s. 267. 9 Kalkaşand~ Ebu'I-Abbas Ahmed b. Ali, Nihtıyetü'l· Ere b fi Ma'rifeti'I-Arab, Beyrut, 197 4, ı, 14. 10 Savaş, "Mekke'de islam'ın Yaylllşma Akrabalik Açisından Bir Bak1ş," istem Dergisi, yıl: 2, sayı: 4, s. 39-40. 11 ibn ishak, a.y.; ibn Hişam, ı, 122; ibn Habb, Muhammed b. Habb el-Haşim~ Kitabü'I-Muhabber, Beyrut, bty., s. 77; ibn Kuteybe, a.y.; Zeheb~ s. 237. M. Yaşar Kandemir, bu şecerede ismi geçen Zaide'nin Zeyd ve Esamm'ın da Cündeb isimleriyle deanıldığını belirtir. Bk.: Kandemir, M. Yaşar, "Hatice," DİA, istanbul, 1997, XVI, 465. 12 ibn ishak, s. 60; ibn Hişam, ı, a.y.; Dimyatt s. 49. 13 ibn Hazm, 1, 120. 14 ibn Hacer, VIII, 8. i s T E M 19/2012 60 i s T E M 19/2012 Yrd.Doç.Dr. Ahmet GÜZEL Görüldüğü gibi RasOiüllah'ın soyu ile Hz. HaH~e'nin soyu, Hz. Peygamber'in dedelerinden Kusay'da; aynı şekilde annesi Fatıma'nın nesebi de hem baba tarafından, hem ana tarafından Lüeyy b. Galib'de birleşmektedir. Rivayetlerde sık sık karşılaştığımız Hz. Hatce'nin Hz. Peygamber' e söylediği "amcamın oğlu," hita,bının bu şecereyle alakalı olduğunu söyleyebiliriz. B- Evlilikleri Evlilik çağına geldiği zaman Hz. Hatce'nin, amcasının oğlu Varaka b. Nevfe! ile evlenmesi uygun görülmüşse de, bu evlilik gerçekleşmemiştir.ı5 O, Hz. Peygamber'le evlenmeden önce EbO Hale ve Atik (Uteyyık) adlı kişilerle evlenmiştir.1s Bu şahıslardan hangisiyle önce evlendiği konusunda kaynaklarda nakledilen rivayetlerde birlik sağlanamamıştır. Kaynakların çoğunluğu Hz. Hatce'nin ilk evliliğini EbO Hale ile yaptığını naklederler.17 Bazı kaynaklara göre Hz. Hatce ilk evliliğini Atik b. Abid (Aiz) ile yapmıştır. 18 EbO Hale, Beni Abdüddar'ın müttefiki olan Beni Amr b. Tem1in'e mensuptur.19 ismi konusunda farklı rivayetler vardır.2o Kaynaklarda isminin EbO Hale en-Nebbaş b. Zürare,21 EbO Hale Hind b. en-Nebbaş b. Zürare,22 EbO Hale Hind b. Zürare b. en-Nebbaş,23 EbO Hale Malik en-Nebbaş b. Zürare24 ve EbO Hale Hind b. (Nebbaş) b. Zürare et-Temimf25 olduğu zikredilmektedir. EbO Hale, cahiliye döneminde vefat etmiştir.2s Hz. Hatce'nin ikinci eşi Atik (Uteyyık), MahzOm kabilesine mensuptur.27 Bazı kaynaklar-Atik ismini, Uteyyık olarak zikrederler. Ancak babasının Aiz,28 Abid29 15 ibnü'I·Cevz\11, 315-16; Kastallan\1,116; Kandemir, "Hatice; DiA, XVI, 465. 16 ibn ishak, s. 229; ibn Hacer, VII, 600; Haleb\1, 156; Delcambre, Anne-Marie, Mahomet la Paro/e d'AIIah, Gallimard, 1987, s. 35. · 17 ibn Habb, ı, 78; ibnü'I-Cevz\11, 316; Zeheb\ s. 237; ibn Hacer, VII, 600; Nebhan1 Yüsuf b. ismai, ei-Envaru'/-Muhammediyye mine'I-Mevahibi'I-Ledüniyye, Beyrut, bty., s. 37; Aişe Abdurrahman bintü'ş-Şati', Hz. Muhammed'in Mübarek Zevce/eri, (çev.: Selami M ün ir Yurdatap), istanbul, bty., s. 14; ei-Mevdüd1 Ebu'I-A'Ia, Tarih Boyunca Tevhid Mücadelesi ve Hz. Peygamber, der.: Naim Sıddıki- Abdülvekil Alevi, (çev.: N. Ahmet Asrar), Ankara, 1983, ll, 262; Kandem ir, "Hatice," DiA, XVI, 465; Kazı cı, Ziya, Hz. Muhammed'in Eşleri ve Aile Hayatı, istanbul, 1993, s. 7 4. 18 ibn ishak, s. 229; ibn Kuteybe, s. 79-80; Haleb\1, 156; ibn Seyyidinnas, Ebu'I-Feth Muhammed, Uyünü'I-Eser fi Fününi'I-Megazi ve'ş-Şemail ve's-Siyer, Kahire, 1992, ı, 73; Mahmud Es'ad, s. 341; Aişe Abdurrahman, s. 14. 19 ibn ishak, a.y.; Zeheb\ s. 237. Kalkaşand\1, 15. ibn Kuteybe, Esed kabilesine mensup oldugunu rivayet etmektedir. Bk.: ibn Kuteybe, s. 80. 2o ibn Abdilberr, Ebü Ömer Yüsuf ei-Kurtub\ el istiab fi Marifeti'I-Ashiib, (nşr.: Ali Muhammed eiBecavi), Kah i re, 1972, 1, 489. 21 ibn ishak, s. 229; ibn Kuteybe, s. 80; Makdist ı, 227; Kastallant ı, 116. 22 ibn Habb, s. 78; ibnü'I-Cevzive ibn Hacer; " ... adının Malik b. en-Nebbaş oldugu da söylenir," derler. Bk.: ibnü'I-Cevz\11, 316; ibn Hacer, VI, 517, 554. 23 ibn Hazm, ı, 210. 24 Ebü Nuaym, V, 2751; ibn Abdilberr, 1, 489.; Mahmud Es'ad, s. 341. 2s Zeheb\ s. 237; Kandemir, "Hatice," DiA, XVI, 465. 2s ibn Kuteybe, s. 79-80. 27 ibn ishak, s. 229; ibn Habb, s. 78; ibn Kuteybe, s. 80; ibn Hazm, 1, 142; ibnü'I-Cevz\11, 316; Zehebt s. 237; Nebhan1 s. 37. 28 ibn ishak, a.y.; ibn Habb, a.y.; ibn Kuteybe, s. 79-80; ibn Hazm, 1, a.y.; ibnü'I-Cevz\11, a.y.; Zehebt a.y.; Nebhan1 a.y.; Hamidullah, Muhammed, islam Peygamberi, (çev.: Salih Tug), istanbul, 1990, ı, 60; Aişe Abdurrahman, s. 14. Hz.Hatice'nin Hz.Peygamber/e Evliligi, Çocuklan ve Aile Hayatı Üzerine Bir Oegerlendirme 61 veya Abdullah30 olduğuna dair üç görüş hakimdir. Atik (Uteyyık), cahiliye döneminde vefat etmiştir.31 Atik'in Ümeyme, Abdullah ve Sayfl adlı kardeşleri vardır.32 Arap asilzadeleri nden ve eşrafından olan iki eşinden,aa Hz. Hatte'ye bir çok servet ve bir hayli mal kalmıştır.a4 Netice itibariyle Hz. Hatte'nin Hz. Peygamber'le evliliğinden önce iki kez evlilik yaptığını, bu evliliğin ilkini BennemTm'den EbO Hale Hind b. Nebbaş b. Zürare ile ikincisini de Beni MahzOm'dan Atik (Uteyyık) b. Aiz (Abid)'le yaptığını söyleyebiliriz. C- ilk Eşlerinden Doğan Çocukları Hz. Hatte'nin eski eşlerinden doğan çocuklarıyla ilgili rivayetler üç grupta toplanmaktadır. Bazı kaynaklar, onun EbO Hale'den bir, Atik (Uteyyık)'ten bir olmak üzere eski eşlerinden iki çocuğu doğduğunu rivayet etmektedirler.as Bu çocuklardan EbO Hale'den doğan erkek çocuğunun adı Hind, Atik (Uteyyık)'ten doğan kız çocuğunun ismi de Hind'dir."3s Mahmud Es'ad: "At"ik'ten bir oğlu, bir kızı doğdu. EbO Hale'den de Hale ve Hind doğdu,"37 der. Buna göre Hz. Hatte'nin önceki evliliklerinden doğan çocuk sayısı dört olmaktadır ve Atik'ten doğan çocukların isimleriyle, EbO Hale'den doğan çocuklarının cinsiyetleri belirtilmemiştir. Kaynakların bir kısmı da Hz. Hatte'nin EbO Hale'den iki erkek, Atik (Uteyyık)'ten bir kız olmak üzere eski eşlerinden üç çocuğu doğduğunu rivayet etmektedirler.38 EbO Hale'den doğanların adları Hale ve Hind; Atik'ten doğanın adı da "Hind"dir.39 inceleyebildiğimiz kaynaklardan edindiğimiz kanaat de verilen bu bilgilerin isabetli olduğu yönündedir. Hz. Muhammed (sav.)'in ailesini kurduktan sonraki safhalar içerisinde bu çocukların zikri kaynaklarda pek az geçer. Şehirde geçerli örf ve adete göre, muhtemelen bu çocuklar babalarının aileleri tarafından kendi evlerine alınmışlardJ ve ancak zaman zaman annelerini ziyaret etmek üzere onun evine geliyorlardı.40 Hz. Peygamber evlendikten sonra amcasının yükünü hafifletmek amacıyla Hz. Ali'yi yanına almış; aynı şekilde Zeyd b. Harise'yi azat etmiş, onunla da -+-+ 29 Halebi ı, 156; Kastallani ı, 116; MevdOdi ll, 262; Kandem ir, "Hatice," DiA, XVI, 465. 30 Makdisi ı, 227. 31 ibn ishak, s. 229. 32 ibn Hazm, ı. 142. 33 Aişe Abdurrahman, s. 14. 34 Afzalurrahman, Encyc/opedia of Seerah -Siret Ansiklopedisi-, (çev.: Mustafa Aykaç-Kenan Dönmez vd.' leri), istanbul, 1996, ll, 152. 35 ibn ishak, s. 229; ibn Habb, s. 79; Hamidullah, ı, 60. 36 Hamidullah, ı. a.y. 37 Mahmud Es'ad, s. 341. 38 ibnü'I·Cevzi ll, 316; Halebi ı, 156; Kastallani ı, 116; Nebhilni s. 37; Mevdudi ll, 262. 39 Ebu Nuaym, VI, a.y.; İbn Hacer, VI, 417, 505; Kastallani 1,116; Sabuncu, Ömer, "Hz. Peygamberin ilk Hanımf Hz. Hatice'nin Hayati ve Kişiligi." Diyanet ilmi Dergi, yıl: 2009, c.: 45, sayı: 2, s. 56. 4o Hamidullah, ı, 65. i s T E M 19/2012 62 .i s T E M 19/2012 Yrd.Doç.Dr. Ahmet GÜZEL aynı evde yaşamıştı. Ancak Hz. HaH~e'nin eski eşlerinden doğan çocuklarıyla aynı evde yaşadıklarına dair bilgilerden yoksunuz. Bu durum ekonomik sebeplerle değil, toplumun örfüyle açıklanabilir. Buradan ölen eşin akrabalarının, ölen akrabalarından doğan çocukları annelerinin yanına bırakmadıklarını, yanlarında yetiştirdiklerini anlayabiliriz. Bu durumda çocukların anneleriyle görüşmelerine de imkan sağlanmaktadır. Hz. Hatbe'nin eski eşlerinden doğan çocuklarının durumlarını, bu şekilde değerlendirebiliriz. Muhtemelen onlar akrabalarının yanlarında yaşamaya devam etmişler, anneleriyle ilişkilerini sürdürmüşler, Hz. Peygamber de onlara gereken sıcaklığı göstermiştir. Bu çocuklar içerisinde Hind b. Ebi Hale, Hz. Peygamber'in simasma dair hadisin ravisidiL41 Onun Hz. Muhammed (sav)'in mübarek vechini aniatışta takındığı heyecan ve rikkatle dolu cümleleri, bize göstermektedir ki, o, küçükken annesini ziyarete geldiğinde, bu babası ona pek kibar ve müşfik davranış göstermiş,42 onu güzelce terbiye etmiştir. O, "Ben ana, baba, ktz ve erkek kardeş olarak sizin en degerlinizim. Babam Muhammed, anam Hatice, erkek kardeşim Kastm, ktz kardeşim Fattma diye övünürdü."43 Fesahati, belağati güzel, iyi hasletlerle temayüz etmiş bir kişi olan Hind b. Ebi Hale'nin Cemel savaşında Hz. Ali'nin saflarında savaşırken veya Basra Taunu'nda öldüğüne dair rivayetler vardır.44 Ancak "Cemel savaşında ölen Hind b. Ebi Hale, Basra Taunu'nda ölen ise onun oğlu Hind b. Hind'dir,"45 rivayeti konuyla ilgili ihtilatları gidermektediL Ebü Hale'den doğan diğer çocuğu Hale hakkında kaynaklarda tatminkar bilgiye rastlanmamaktadır. Ebu'I-Ala ei-Mevdüdt islamiyet gelince Hale'nin Müslüman olduğunu söyler.46 Muhtemelen o da kardeşi Hind gibi Hz. Peygamber'in terbiyesinden nasiplenmiş, güzel hasletlere sahip bir kişi olarak hayatını idame ettirmiştiL Hi nd bi nt Atik (Uteyyık), Üm mü Muhammed b. Sayfi ei-Mahzümi olarak tanınmaktadır.47 O, amcasının oğlu Sayfi b. Ümeyye b. Aiz b. Abdiilah'la evlenmiş ve Muhammed adlı bir çocukları doğmuş, s Hz. Peygamber'in nübüvvetinde Müslüman olmuştur.49 D- iş Hayatı Hz. Hatbe, eşlerinin ölümünden sonra, evlenmeyi düşünmemiş, kendini işlerine ve çocuklarına adamıştı. iki eşinin ölümünden sonra kavminden birçok kişi, Hz. Hatbe'yle evlenmek istemiş,50 fakat o; Ukbe b. EbiMuayt, Ebü Cehil ve 41 Kazıcı, s. 89. 42 Hamidullah, 1, 65. 43 Mahmud Es'ad, s. 341. 44 İbn Haldun, ll, 166; Halebi; ı, 156. İbn Hacer, Basra Taunu'nda öldüğünü söyler. Bk: İbn Hacer, VI, 558. 45 İbn Abdilberr, ı, 487. 46 Mevdüdi; ll, 262. 47 İbn Hacer, VII, 157, 505; Halebi; 1, 156. 48 İbn Habb, s. 79; İbn Hacer, VII, a.y. 49 Mevdüdi; ll, 262. 50 İbn İshak, s. 59; İbnü'I-Esr, ı, 472. Hz.Hatice'nin Hz.Peygamberle Evli/iği, Çocuklan ve Aile Hayatt Üzerine Bir Değerlendirme 63 Ebu Süfyan gibi51 çoğu Kureyş kabile reisierinin yaptığı evlenme tekliflerini nazikçe reddetmişti.52 Onun bu teklifi kabul etmemesinin sebebi "Hz. Hatice'nin, Kureyş· ileri gelenlerinden onunla evlenmek isteyenlerin servetine ta ma h ettiklerine hükmetmesiydi."53 Hz. HatK:;e gibi teraset ve basiret sahibi, zeki bir kadının, kendisine gelen evlenme tekliflerinde, "sermayeleri birleştirip, daha da zengin olmak" amacının göz önünde bulundurulduğunu fark etmesi doğaldır. Kaynaklar Hz. Hatice'nin özelliklerini zikrederlerken "onun ticaret erbabı, şeref ve mal sahibi bir kadın olduğunu, ücretle adam çalıştırdığını ve ortaklık kurduğunu,"54 Mekke'den Şam'a kervanlar gönderip, oradan mallar getirttiğini ve birlikte çalıştığı adamlara hisseler verdiğini55 nakl ederler. Afzalurrahman, Hz. Hatice'nin iş hayatı hakkında şunları söylemektedir: "Hatice itibartı ve zengin bir hanımdı. Her iki kocasından da birçok servet ve bir hayli mal miras kaldı. Bazen Kureyş'in güvenilir tüccarlarına kar payı esasları üzerinden para verirdi. Bazen alacaklılarının sermayesini ticaret kervanlarından verirdi. Bu kervanlar ticarT seferlerinden geri döndüklerinde karlar eşit ve adil olarak pay edilirdi. Mekke'de ayrıca Hatice'ye ve kendi hesabına çalışan özel memuflar ve temsilciler vardı. Bazen ticaret mallarını mudarebe (ortaklık) usulüyle Hicaz dışına taşımaları için ücretli adam tutardı."5a Hz. Hatice'nin "hem ücretle adam çalıştırması" "hem ortaklık kurması" şeklinde geçen rivayetlerde aslında bir çelişki yoktur. Şöyle ki, Hz. Hatice, işin ve görevlendireceği kişinin durumuna göre "ücret vermekte" veya "ortaklık kurmakta"dır. Bu konuda "Bazı kimselere ortaklıkla sermaye verirdi,"57 "Kureyş'in en zengin kadını idi. O kadar ki, çoğu zaman Kureyş ticaret kafilesinin yarısı onun mallarını taşırdı ... her defasında bir kişiyle anlaşıp mallarını ticaret kafilesiyle gönderir ve kendisi belli bir miktar pay alırdı"sa ve "güvenli bulduğu kimselerle ortaklaşa ticaret yapardı" 59 şeklinde yapılan tespitterin önemli ip uçları verdiğini söyleyebiliriz. 1/- Hz. HATICE'NiN Hz. PEYGAMBER'i YAKINDAN TANIMASINA SEBEP OLAN GELiŞMELER Hz. Hatice, muhtemelen Hz. Peygamber'in güzel hasletlerinden haberdardı. Fakat onun Hz. Peygamber'i yakından tanıması Şam'a gönderdiği kervanda Hz. Peygamber'in görev almasıyla mümkün olmuştur. Hz. Hatice'nin Hz. Peygam51Mehdi Pişav~ islam Tarihi -Gahiliye Dönemi'nden Hz. Peygamberin Vefatma Kadar-, (çev.: İsmail Bendiderya), istanbul, 2007, s. 111. 52 ibnü'I-Cevz~ ll, 314; Mevdüd~ ll, 262; Kazıcı, s. 74; Mehdi Pişav~ a.y. 53 Heykel, M. Hüseyin, Hz. Muhammed Mustafa, (çev.: ö. Rıza Doğru i), istanbul, 1948, s. 111. 54 İbn İshak, s. 59; İbn Hişiim, 1, 121; İbn Sa'd, 1, 131; Taber~ ll, 280; Beyhak~ ll, 66; ibnü'I-Esr, el· Kamil fi't-Tarih, 1, 472; İbn Kesr, Ebu'I·Fidii İsmail b. Ömer, ei-Bidaye ve'n-Nihaye, Beyrut, 1861, ll, 293; İbn Seyyidinniis, 1, 70; Delcam bre, s. 35. 55 Heykel, s. 111. 56 Afzalurrahmiin, ll, 152. 57 Ahmed Cevdet Paşa, Ktsas-t Enbiya ve Tevarilıi H u/eta, (sad.: Ali Arslan), istanbul, 1980, ı, 49. 58 Mevdüd~ ll, 262. 59 Kandemir, "Hatice," DiA, XVI, 465. i s T E M 19/2012 64 i s T E M 19/2012 Yrd.Doç.Dr. Ahmet GÜZEL ber'i ticaret kervanında görevlendirmesi konusunda muhtelif rivayetlerle karşılaşıyoruz. Bu rivayetlerin tahlllini yaparak konuya açıklık getirmeye çalışacagız. A- Hz. Peygamber'in ikinci Şam Yolculugu Mahmud Es'ad, konumuzia ilgili olarak ulaşabildigimiz kaynaklc::ırda rastlamad@mız şu malumatı verir: Bir gün Atike bint Abdülmuttalib, kardeşi Ebu Talib'e gelerek: Muhammed'in evlenme zamanı geldi. Buna bir çare düşünelim, dedi. Ebu Talib: Bunu ben de düşünüyorum. Fakat durumumuz belli. işler iyi degil. El dar!@ buna engel oluyor, diye cevap verdi. Atike: Ben bir çare düşündüm. Han~e. Şam'a bir kafile göndermek için güvenilir bir kişi arıyormuş, diye duydum. Uygun görürseniz onunla bir konuşayım, dedi. Sonra da Hz. Hat"te'ye Hz. Peygamber'in durumu hakkında bilgi verdi.6o NefSe (Nüfeyse) bint Münye kanalıyla gelen bir rivayette de, Hz. Peygamber'in ikinci Şam ticaret yolculuguna çıkmadan önceki gelişmeler şöyle anlatılır: "Rasulüllah 25 yaşındaydı. Ebu Talib ona: "Ben malı olmayan bir adamım. Zaman üzerimize zorlaşmıştır. işte senin kavminin kafilesi Şam'a gitmek için hazırlanmıştır. Hat"te bint Huveylid de o kervanda kavminden bazı adamlar gönderiyor. Eger sen de gitmek istersen, seni tercih edecektir," dedi. Amcasıyla Hz. Peygamber'in bu konuşması61 ve Rasulüllah'ın dogru sözlü olduguna, emanete riayet ettigine, güzel ahlakına dair haberler62 Hz. Hat"te'ye ulaşınca, Hz. Hat"te, Hz. Peygamber'e haber gönderdi. Ona, kavminden adamlara verdigim ücretin iki katını verecegim, dedi.63 Bu rivayet "Hz. Hat"te, Hz. Peygamber'i ticaretine ortak etti,"64_ rivayetiyle çelişmektedir. Bu pazarlıkta ortaklık degil, ücretle iş yapmak söz konusu olmaktadır. Ebu Talib'in bizzat Hz. Hat"te'yle konuştugu, Rasulüllah'a kefil oldugu, teminat verdigi de6s rivayet edilmektedir. O, Hz. Hat"te'ye geldi. Sen falan kişiyi iki deve ücret mukabilinde tutmuşsun. Biz Muhammed için bunun iki katını isteriz, dedi. Hz. Hat"te, şu cevabı verdi: "Sen daha fazla isteseydin onu verirdim." Bu konuda anlaştılar.66 Bir başka rivayette "günün birinde, Peygamber ile aşagı yukarı aynı yaşta olan ve onunla birkaç defa ticarTsefer fırsatı bulan ve Hat"te'nin yegenlerinden biri olan Huzeyme, Hat"te'ye O'nun dogru sözlü, son derece güvenilir ve güzel 6o Mahmud Es'ad, s. 340-41. 6ı ibn Sa'd, ı, 129; Belazür~ ı, 106; Makdis~ ı, 226; Kütüb~ Muhammed b. Şakir, Uyünü't-Tevarih, istanbul Millet Kütüphanesi, Feyzullah Efendi Koleksiyonu, arşiv no.: 34 Fe 1485, mikrofilm no: 1694/1, 12a; ibnü'I-Cevz~ ll, 313-14; Heykel, s. 111; Aişe Abdurrahman, s. 11. 62 ibn ishak, s. 59; ibn Hişam, ı, 121; Taber~ ll, 280; Beyhak~ ll, 66; ibnü'I-Esr, Üsdü'I-Gabe fi Ma'rifeti's-Sahiibe, (thk.: M. ibrahim ei-Benna- M. A. Aşur), Kahire, 1973, ı, 9; ibn Kesr, ll, 293; ibn Seyyidinnas, ı, 70; HudarTBek Muhammed, Nüru'I-Yakin, Beyrut, 2004, ı, 13. 63 ibn Sa'd, ı, 129; Kütüb~ 12a, ibnü'I-Cevz~ ll, 313-14; Kehhale, ömer Rıza, A'lamü'n-Nisa fi'IAiemi'I-Arab ve'l-islam, Dımeşk, bty., ı, 275-76; Filibeli, Şehbenderzade Ahmet Hilmi, islam Tarihi, istanbul, 1971, ı, 131; ibn Seyyidinnas, ı, 70; Rahmetullah Efendi, izhiiru'I-Hakk Tercümesi, (çev.: Ömer Fehmi Efendi-Ankaralı Nüzhet Efendi), istanbul, 1972, s. 41. 64 Mevdüd~ ll, 261-62 65 Belazür~ ı, 107; Makrii:~ ı. 17. 66 ibn Sa'd, ı, 130; Heykel, s. 111. Hz.Hatice'nin Hz.Peygamberle Evliliği, Çocuklan ve Aile Hayati Üzerine Bir Değerlendirme 65 ahlaklı olduğundan bahsederek kendi hizmetine almasını teklif etti,"s1 denilmektedir. Rivayetlerden anlaşıldığına göre, Hz. Hatice'yle görüşmeye önce Atike gitmiş, konuyu gündeme getirmiş, akabinde Hz. Peygamber görüşmüş, şartları konuşmuş, O'nun aktardığı bilgiler doğrultusunda da EbO Talib, Hz. Hatice'yle konuşmuş, ona teminat vermiş ve pazarlığı netleştirmiştir. Hz. Peygamber hakkında yeterli güvenceyi alan Hz. Hatl:e de Hz. Peygamber'i kervanda görevlendirmiştir. Hz. Hatice'nin bu talebe sıcak bakmasının, ücret konusunda cömert davranmasının sebebini sadece Hz. Peygamber'le akrabalığı, onun ihtiyaç sahibi olması ve ahlaki meziyetleriyle izah edemeyiz. Hz. Peygamber'in ticaret konusunda deneyiminin olması yani verilecek olan işi yapabilecek kapasitede olması, onun görevlendirilmesinde daha etkili bir faktör olarak görünmektedir. Hz. Peygamber'in çocukluğundan itibaren gördüğü farklı yerlerin, O'nun müteşebbisliğine katkı sağladığı muhakkaktır. O'nun islam öncesi yaptığı seyahatleri sütannesine verilişiyle başlamış; çocukluğunda sütannesi Halime'nin yanına -Taif'e_- gitmişti. Daha sonra RasOiüllah'ın dedesinin himayesindeyken göz ağrısını tedavi etmek maksadıyla da Taif'e küçük bir seyahat yaptığı söylenir. Amcasıyla Suriye'ye seyahati esnasında Hz. Muhammed (sav.)'in yapmış olduğu ticaret stajı, bir tüccar ailesinin gençleri için faydasız olmamalıydı. Onun Hubaşe'ye' de ticaret maksatlı bir seyahatinden bahsedilir. Doğu Arabistan'daki Hecer ile Muşakkar (ei-Ahza'daki bugünkü ei-Hufaf) şehirlerini ve (eiKatif'de, Zahran limanı yakınındaki) Aynü'z-Zara'yı ziyaret ettiğini açık bir şekilde belirten kaynaklar vardır. Hz. Peygamber muhtemelen Habeşistan'a da gitmiş olmalıdır. ss Hz. Muhammed (sav.), bir gün hastalandığı için sefere çıkamayan bir tüccarın mallarını teslim aldı ve yalnız başına gitti. Bu başarısı, bundan sonra aynı tür teklifler almasını sağladJ.69 Hz. Peygamber'in daha önce Hz. Hatl:e'yle ticarT ilişkilerinin olduğuna dair şu rivayet bu anlamda bize fikir vermektedir. Hz. Hatice'nin yeğeni Hakm b. Hızarn kanalıyla gelen rivayete göre "Hz. Hatice, RasOiüllah'ın daha önce Hubaşe pazarında yaptığı alış verişini bildiği için, ondan kendisi adına da Hubaşe'de alışveriş yapmasını istemiş, yanına kölesi Meysere'yi vermişti. Hz. Peygamber'in götürdüğü mallar, Yemen işi bezlerden 67 Afzalurrahman, ll, 152. • Hubaşe: Cahiliye dönemindeki Arap pazarlarından biridir. (Bk.: Ezrak~ Ebi'J-Veli:l Muhammed b. Abdillah, Ahbaru Mekke vema cae fihB mine'I-Asar, (thk.: Ali Ömer), by. ve bty., ll, 312; Bekri Abdullah b. Abdülazrz ei-Endelüsi Mu'cemu Mesta'cem min Esmai'I-Biladi ve'I-Mevazl', Beyrut, 1983, ll, 418.) Yemen güzergahında bulunan Hubaşe pazarına Hz. Peygamber Hz. Hati:e'nin ticaret kervanını ücretle götürmüştür. (Bk.: Yakut ei-Hamevi Şihabuddiı Ebu Abdillah, Mu'cemü'l· Bü/- dan, Beyrut, bty., ll, 21.) Mekke'nin güney istikametinde, Hicaz - Yemen yolu güzergahında bulunan bir panayırd ır. (Bk.: Kallek, Cengiz, "Hubaşe," DiA, istanbul, 1998, XVIII, 264-65.) 6B Hamidullah, Muhammed, "Hz. Peygamberin islam Öncesi Seyahat/eri," Atatürk Üniversitesi islami ilimler Fakültesi Dergisi, (çev.: Abdullah Aydınlı), Ankara, 1980, sayı: 4, s. 329-33. 69 Martin Lings, Hz. Muhammed'in Hayati, (çev.: Nazife Şişman), istanbul, 2006, s. 39. i s T E M 19/2012 66 i s T E M 19/2012 Yrd.Doç.Dr. Ahmet GÜZEL oluşuyordu. Ticaretlerini tamamlayıp iyi bir karla döndüler.7° Burada $ekiz gün kaldılar.7ı Hz. Peygamber'in iki kez Hubaşe'ye,12 iki kez de Cüreş•e** ticaret maksadıyla yolculuklar yaptığı söylenir.73 Ebu'I-Ala ei-MevdOdt RasOiüllah'ın "Bahreyn'de'**ticaret yapmış olduğunu belirtir.74 MezkOr malumatlardan, öncelikle o günün şartlarında genç bir erkeğin evlenme yaşının 25 yaşından aşağı olduğu anlaşılmaktadır. Atike ve EbO Talib'in tavırları, bunu göstermektedir. Aynı şekilde bu rivayetler, Hz. Peygamber'i himayesine alan EbO Talib'in ve diğer aile büyüklerinin Hz. Peygamber'i evlendirmek istediklerini, ancak ailenin ekonomik açıdan imkanlarının olmadığını ortaya koymaktadır. Nitekim Maxime Rodinson: "Muhammed'in çevresinde. adet olduğundan daha uzun süre bekar kaldığı anlaşılıyor. Bunun sebebi yoksulluk olsa gerektir,"7s demektedir. EbO Talib'in yaşlı, dolayısıyla çalışamayacak durumda olması, onların çözüm arayışını bir noktaya yoğunlaştırmıştır. Akla gelen ilk yol, daha önce düzenlenen ticaret kervanlarının sevkinde kısmen deneyimi olan Hz. Peygamber'in Hz. Hat'te'nin kervanında görevlendirilmesidir. Hz. Hat'te, RasOiüllah'ın toplumda erdem olarak kabul edilen güzel davranışlarla temayüz etmesi, daha önce yaptığı ticarTfaaliyetlerinden yüz akıyla çıkması gibi saiklerle Atike'yle, Hz. Peygamber'le sonra amcasıyla görüşmüş, aldığı diğer referansların teyidiyle Hz. Peygamber'i kervanını yönetmek üzere görevlendirmiş, başkalarına verdiği ücretin iki katını vermiştir. Bu gelişmelerden sonra Hz. Hat'te, Hz. Peygamber'in yanına kölesi Meysere'yi de ya~9ımcı olarak verdi ve kervan,76 zilhicce ayında Şam'a hareket etti.77 Yolculukta, Hz. Hat'te'nin akrabası Huzeyme b. Hakm en-Nehd7nin de onlara retakat ettiği rivayet edilir.78 Ancak bu rivayeti destekleyen başka kaynaklara rastlayamadık. A-Yolculuk Sırasında Gerçekleşen Olaylar Hz. Peygamber, Meysere'yle birlikte Şam sınırları içerisinde bulunan Bus1o Zübeyr b. Bekkar, Cemheratü Nesebi Kureyş, by. ve bty., s. 86; Makr1(i; ı. 15-16; Afzalurrahman, 11,272. 11 Zübeyr b. Bekkar, a.y. 12 Afzalurrahman, ll, 272. ··Güreş: Yemen'de eski bir yerleşim merkezidir. Şeker (Hamüme) dağının batısında ve Ebhii şehrine güneydoğu yönünde 40 km. mesafededir. islam öncesi dönemde etrafı surlarla çevrili müstahkem büyük bir şehir ve geniş bir vilayettir. Geniş bilgi için bk.: Önkal, Ahmet, "Güreş," DiA, istanbul, 1993, VIII, 137. 73 Mevdüd\ ll, 263; Afzalurrahman, ll, 272. ••• Bahreyn: Burada söz konusu olan Bahreyn, günümüzdeki Bahreyn değildir; Arabistan'ın doğu kıyısıdır. Bk.: MevdOd\ ll, 263. 74 MevdOd\ ll, a.y. Aynı paralelde rivayet için bk.: Afzalurrahman, ll, 272. 75 Rodinson, s. 60. · 76 İbn ishak, s. 59; ibn Hişam, ı, 121; Taberi ll, 280; Makdis\ ı, 226; Beyhaki ll, 66; ibnü'I-Esr, elKamil fi't-Tarih, ı, 472; KOtüb\ 12a; İbn Kes i", ll, 293; Makrtl ı, 17, Ahmed Cevdet Pasa, ı, 49; İbn Seyyidinnas, ı, 70; İbn Habb, eı-Hasen b. Ömer, e/-Muktefa min Sireü'/-Mustafci, (thk:: Mustafa Muhammed Hüseyin ez-Zehebi), Kahire, 1996, s. 31. n Makrtl 1,17; Nebhani s. 37. 1a Ebu Nuaym, ll, 925; VI, 3207. Hz.Hatice'nin Hz.Peygamberle Evliliği, Çocuklan ve Aile Hayati Üzerine Bir Değerlendirme 67 ra'ya geldi.79 Temel kaynakların çoğu bu yolculuk esnasında t:iazı olağan üstü hadiselerin meydana geldiğini rivayet ederler. Bu olaylar kaynaklarda genel olarak şu Şekilde anlatılmaktadır: Hz. Peygamber, Meysere'yle birlikte Şam topraklarından Busra'ya geldi. Bir ağacın gölgesinde oturdu. O sırada rahip·, Meysere'ye: "Bu ağacın altında oturan kimdir?" diye sordu. Meysere: "0, Kureyş kabilesinden bir adamdır," dedi. Rahip: "Onun gözünde kırmızılık var mı?" diye sordu. Meysere: "Evet var," diye cevap verdi. Bunun üzerine rahip: "O ağacın altına bir peygamberden başkası oturmamıştır. O, peygamberdir; peygamberlerin sonuncusudur," dedi.80 Rahibin, Hz. Peygamber'i bir bulutun (iki meleğin) görgelediğini fark edince, Meysere'yle konuştuğu da rivayet edilmektedir.81 ibn Hacer (v. 852/1447), Rahip (Nastura) olayının, Hz. Peygamber'in daha önce amcasıyla yaptığı seyahatte karşılaştığı Bahira olayına benzediğini söylemekte; bir anlamda bu iki olayın birbirine karıştırıldığını ima etmektedir.8ı M. Hüseyin Heykel, Hz. Peygamber'in rahiplerle görüştüğünü, rahiplerin Peygamber'e o an Hristiyanlığın içinde bulunduğu içler acısı durumundan bahsettiğini, RasOiüllah'ın onları dinlediğini söyler; ancak mucizeviolaylardan söz etmez.83 Alış veriş yaparlarken tüccarlardan birisi Hz. Peygamber'den, Lat ve Uzza adına yemin etmesini istedi. Hz. Peygamber, onları hiçbir zaman sevmediğini ve onlar adına da asla yemin etmediğini ve etmeyeceğini söyledi. Adam Meysere'ye: "0, kitaplarımızdan haberini aldığımız, beklenen peygamberdir," dedi.84 Hz. Peygamber'le Meysere, ticaret işlemlerini tamamladılar; daha önce elde edilen kazancın iki misli kar ettiler.85 Hava çok sıcaktı. Yolculuk boyunca devam eden şiddetli sıcaklardan, Hz. Peygamber'i iki melek gölgeliyordu. Bu durum Meysere'nin dikkatini çekti.8a Hz. HaH::e birkaç kadınla yüksekçe bir yerde durup Şam kafilesinin gelişini 79 ibn Hişam, ı, 121-22; ibn Sa' d, ı, 131; Mes'üdi; Ebu'I-Hasen, et-Tenbih ve'l-işraf, Beyrut, bty., s. 197; Filibeli, ı, 131. ' Bu rahibin adı bazı kaynaklarda "Nastur," "Nastura" olarak geçmektedir. 80 ibn ishak, s. 59; ibn Hişam, ı, 122; ibn Sa'd, ı, 130; ibn Habb, s. 78; Taberi; ll, 280; Beyhaki ll, 66; ibnü'I-Cevzi ll, 314; ibnü'I-Esr, Üsdü'I-Gabe, ı, 9; Zehebi s. 63; Kütübi 12a; ibn Kesr, ll, 294; Suyüti Celalüddiı 'Abdurrahman b. EbTBekr, ei-Hasaisu'I-Kübra, Beyrut, 1985, ı, 153; Kastallani ı, 116; Ahmed Cevdet Paşa, ı, 50; ibn Seyyidinnas, ı, 70; Safedi Salahuddiı Hall, ei-Vafi bi'I-Vefeyat, (thk.: Ahmed Arnaüt- TürkTMustafa), Beyrut, 2000, 1, 64. 81 Mes'üdi; Ebu'I-Hasen, Mürücü'z-Zeheb, (nşr.: M. Muhyiddiı Abdülhamid), Beyrut, 1987, 1, 278; ibn Abdilberr, 1, 12; ibn Haldün, ll, 5. · 82 ibn Hacer, VI, 506. 83 Heykel, s. 111. 84 ibn Sa'd, ı, 130; ibnü'I-Cevzi ll, 314; ibn Hacer, VI, 506; ibn Seyyidinnas, ı, a.y.; Mehdi Pişavi s. 110. 85 ibn Sa'd, ı, a.y.; Taberi ll, 280; ibnü'I-Esr, el-Kamil fi't-Tarih, ı, 472; ibn Kesr, ll, 294; ibn Seyyidinnas, ı, 70; Saliab i; Akli Muhammed, es-Siretü'n-Nebeviyye, Beyrut, 2008, s. 62; ibn Habb, elHasan b. Ömer, s. 9. 86 ibn ishak, s. 59; ibn Hişam, ı, 122; ibn Sa'd, ı, 130; ibn Habb, s. 78; Taberi; ll, 280; Beyhaki ll, 67; ibnü'I-Cevzi; ll, 314; ibnü'I-Esr, el-Kamil fi't-Tarih, ı, 472; Zehebi; s. 64; ibn Kesr, ll, 294; ibn Hacer, VI, 506; Suyüti; ı, 153; Nebhani; s. 37; Safedi ı, 64; ibn Habb, ei-Hasen b. Ömer, a.y.; Suruç, Salih, Kainat'm Efendisi Peygamberimizin Hayatı, istanbul, 2011, s.116-17. i s T E M 19/2012 68 i s T E M 19/2012 Yrd.Doç.Dr. Ahmet GÜZEL seyrediyordu. Yolculardan birinin başının üstünde bir bulutun, kanat gibi geritip gölge yaptığını gördüler. O zatın kim olduğunu merak ederlerken, yanlarına Meysere geldi; O'nun Muhammedü'I-Emih olduğunu bildirdi. Ve yolculuk boyunca karşılaştığı diğer olağanüstü şeyleri anlattı. 87 . HaH~e. Meysere'nin anlattıklarını amcasının oğlu Varaka b. Nevfel'e naklettL 0: "Eğer bu anlattıkların doğruysa Muhammed bu ümmetin peygamberidir, O'nun gelmesinin vakti yaklaşmıştır," dedi.88 Ebu'l-A'la ei-MevdOdt yukarıdaki rivayetleri bazı yönlerden tenkit eder ve farklı bir bakış açısıyla değerlendirir. "Nastura ile Meysere'nin dialoğu," "çarşıda bir malın fiyatı konusunda Hz. Peygamber'in yemin etmemesi," "kervanı bulutun gö/gelemesi" gibi rivayetlerin doğruluğunu kabul ettiğimiz takdirde, Hz. Muhammed (sav.)'in peygamberliğe fiilen tayin edilmesinden 15 sene önce bir kez daha kendisinin peygamber olacağını öğrendiğini de teslim etmek zorunda kalacağız. Hatta sadece Hz. Muhammed (sav.)'in kendisi değil, Meysere, Hat te, onun yanındaki hanımlar, Hz. Peygamber'in Suriye'ye kadar yolculuk ettiği kafilenin diğer fertleri ve Mekke'deki diğer bazı kimselerin bunu öğrendiklerini kabul etmeliyiz. Zira Meysere, Hz. Hat'Ce ve diğer bazı kadınlar gibi Mekke'nin birçok sakinlerinin de Hz. Muhammed (sav.)'i gölgeleyen iki meleği görmeleri ihtimal dahilindedir. Her ne kadar nakledilen rivayet ve hadisler dürüst, hatırı sayılır, muteber ve ilmi dehaları tartışılmaz pek muhterem zevata ait ise de, bunlar pek çok yönden nazar-ı dikkate alınamaz ve doğru sayılamaz. Bir kere bu rivay€?~ ve hadisler Kur'an-ı Kerm'in tatimatma ve ruhuna aykırıdır. Çünkü Kur'an-ı Kerm'de RasOI'e şöyle hitap edilmiştir: "Sen, bu Kitab'ırı, sana vahyoJunacağını ummuyordun."* "Sen Kitap nedir, iman nedir bilmezdin."** Bu ayet-i kermeler gösteriyor ki Peygamberlik payesine yükselmeden önce Hz. Muhammed (sav.) kendisinin peygamber olacağını bilmiyordu. Ve bunu başka kimse değil, bizzat Cenab-ı Allah söylemektedir. Şayet henüz 12 yaşında iken (Birinci Şam Yolculuğundal peygamber olacağını öğrenmiş ve 25 yaşında iken bu bilgisini yenilemiş olsaydı, kendisine bir kitabın geleceğini ve insanların kendisine iman edeceğini de umabilirdi. Böyle bir durumda hem kitaptan, hem imandan habersiz olması söz konusu olmazdı. Yukarıdaki rivayetler, Hz. Muhammed (sav.)'e ilk defa vahyin gelmesi ve Hz. Hat'Ce arasında geçen konuşma ile ilgili muteber ve güvenilir hadis kitaplarında yer alan doğru hadislerle de ters düşmektedir. Eğer Hz. Muhammed (sav.), 28 yıldan beri kendisinin peygamber olacağını ve vahyin geleceğini bilmiş olsaydı, Hira mağarasında ve daha sonra evde onca şaşkın ve sarsılmış olabilir miydi?"89 87 Belazür1 ı, 107; ibnü'I-Cevz~ ll, 314; ibnü'I-Esr, Üsdü'ı-Gabe, ı, 9; Suyün ı, 153; Kastallan1 ı, 116; ibn Seyyidinnas, ı, 71; Ahmed Cevdet Paşa, ı, 50; Sallab1 s. 62; Suruç, s. 117. 88 ibn Hişam, ı, 123; ibn Kesr, ll, 296-98. Varaka, Hz. Peygamberin risaletini beklerneye başlamış ve bu özlemini mısralarla ifade etmiştir. • Kasas, 28: 86. •• Şura, 42: 52. 89 Mevdüd111, 257-58. Hz.Hatice'nin Hz.Peygamberle Evliliği, Çocuklan ve Aile Hayatı Üzerine Bir Değerlendirme 69 Bu durumda muteber kaynakların çoğunda yer alan yukarıdaki rivayetlerin temkin.li karşılanması gerektiğini söyleyebiliriz. lll- Hz. PEYGAMBER'LE HZ. HATiCE'NiN EVLiLiGi. Araştırmamızın mihverini oluşturan bu konunun analizini dört başlık altında yapabiliriz. Öncelikle Hz. Hatce'yi, hiç aklından geçmediği halde evlenmeye sevk eden sebeplerin neler olduğunu tespit etmemiz gerekmektedir. Hz. Hatce'nin Hz. Peygamber'e yaptığı evlilik teklifinin mahiyeti, Rasülüllah'ın bu teklife verdiği tepki ve evlilik merasimindeki gelişmelerle ilgili rivayetleri değerlendirmemiz, konunun vuzuha kavuşması açısından önem arz etmektedir. Aynı şekilde bu önem, Hz. Peygamber'in, özellikle de Hz. Hatce'nin evlilik yaşlarıyla ilgili rivayet ve yorumların tahllline duyulan ihtiyaç konusunda da kendini hissettirmektedir. A- Hz. Hati:e'yi Evlenmeye Sevk Eden Arniller Eşlerinin ölümünden sonra, Kureyş ileri gelenlerinin yaptıkları evlilik tekliflerini Hz. Hatce kabul etmemiş, kendi işinin ve evinin hanımı olarak hayatını idame_ettirmeye karar vermişti. Ne var ki ticaret kervanında görevlendirdiği Hz. Peygamber' i yakından tanıdıktan sonra, kararını değiştirmek zorunda kalmıştır. Daha önce iki kez evlenmiş, tecrübeli, akıllı bir kadın olarak, onun kararını değiştirmesi bir anlık hissiyatının neticesi olmamalıdır. Kaynaklar Hz. Hatce'nin Hz. Peygamber'le evliliği konusunda genelde birbirine bağlı muhtelif sebepler üzerinde dururlar. Bu sebepleri; "Hz. Peygamber'in güzel hasletleri," "Meysere'nin yolculuk boyunca anlattıklarının tesiri" ve "Hz. Hatice'nin Rasülüllah'ta beklenen son peygamberin alametlerini görmesi" olmak üzere üç grupta toplayabiliriz. Ebu'I-Ala ei-Mevdüdrnin, Hz. Peygamber'in ticaret işini en iyi şekilde yapıp, hesabına çalışmış olan herkesin getirdiği karın iki mislini Hz. Hatce'ye teslim etmesi, kararında etkili olmuştur, 90 ifadelerinde öne çıkan sebep, Rasülüllah'ın "mahir bir işadamı" olmasıdır. Hz. Peygamber'in şemaili, yakışıklılığı da bu tercihte etkili olmuş,91 Hz. Hatce, bu yeni görevlisi güler yüzlü Muhammed (sav.)'in dürüstlüğünü, mükemmelliğini müşahede edince O'nunla evlenmeyi arzu etmiştir. ı Bu bağlamda Maxime Rodinson, Hz. Hatice'nin, daha gençliğinde, bir fizik, entelektüel ve ahlakimükemmellik örneği olan Muhammed'i hizmetine aldığı sırada büyüsüne kapılmış olduğunu da ileri sürebiliriz, demektedir.9a Muhammed Hamidullah, Hz. Peygamber'in temayüz eden vasıflarının Hz. Hatce'nin Hz. Peygamber'e sevgi duymasına sebep olduğunu söyler.94 Bu müelliflere göre Hz. Peygam9o Mevdüdi; ll, 264. 91 Hamidullah, ı, 56-57; Saliab i; s. 62. 92 Dermenghem, s. 66-67; Delcambre, s. 36. Ayrıca bk.: Mevlana Muhammed Ali, s. 68; Saliab i; s. 62. 93 Rodinson, Maxime, Hz. Muhammed, (çev.: Atilla Tokatlı), istanbul, 1968, s. 60-61. 94 Hamidullah, 1, 60. Muhammed Hamidullah, Hz. Peygamber'in özelliklerini şöyle anlatır: Mağrur ve i s T E M 19/2012 70 i s T E M 19/2012 Yrd.Doç.Dr. Ahmet GÜZEL ber'in, gerek fizikT özellikleri, gerek karakter yapısı Hz. Hatl:e'nin RasQiüllah'la evlenmesinde etkili olmuştur. Kaynakların üzerinde yoğunlaştığı diğer sebep, manevT- ruhT özelliklerle alakalıdır. Aslında Hz. Hatl:e, Hz. Muhammed (sav.)'in asaletini, güvenirliliğini, üstün ahlaklı karakterini ve temiz alışkanlıklarını duymuştu. O, akıllı, şerefli bir kadındı. Hz. Muhammed (sav.)'den manevTve ruhibir şeyler sezdi. Denebilir ki, bütün bunlar Hz. Muhammed (sav.)'e onu çekiyordu.9s Bu noktada, Meysere'nin Hz. Peygamber hakkında anlattığı sitayişlerle dolu sözler etkili oldu. Meysere yolculuk boyunca karşılaştığı ilginç olayları, rahibin sözlerini, bulutun kervanı gölgelamesini Hz. Hatl:e'ye anlattı. Elde ettikleri karın daha önceki karlardan iki kat fazla olduğunu söyledi.96 Meysere'nin Hz. Hz. Hatl:e'ye anlattıkları sadece bu olağanüstü hadiseler değildi. O, yolculuk sırasında Hz. Peygamber'de gördüğü övgüye layık davranışları, 7 Hz. Muhammed (sav.)'in karakteri, güzel ahlakı, iyi huy ve alışkanlıklarını yakından görme fırsatı buldu ve O'nu canı gönülden sevdi. Yolculuğun sonunda Mekke'ye dönüp her şeyi Hz. Hatl:e'ye anlattı.98 Bunun üzerine Hz. Hatl:e, Hz. Peygamber'le evlenmeyi düşündü. Bazı müelliflere göre, iki eşinin vefatından sonra evliliği hiç düşünmeyen Hz. Hatl:e'nin Hz. Peygamber'i yakından tanıyınca bir anda karar değiştirmesi, sadece yukarıdaki sebeplerle izah edilemez; esas sebep "Hz. Hatl:e'nin, Hz. Muhammed (sav.)'in peygamber olacağını hissetmesidir." ibn Hablb'in (v. 245/860), naklettiği şu rivayetten, bunu anlayabiliyoruz: " ... Meysere yolculuk esnasında gördüklerini anlattı. Sonra Hz. Peygamber'le yemek yediklerini; ama "yemeğin hiç eksi/mediğini" söyledi. Bunun üzerine Hz. Hatl:e bir yemek hazırlattı. Hz. Peygamber'i yemeğe davet etti. Beraberce yemek yediler; ama "yemek hiç eksilmedi ... " Hz. Hatl:e, Hz. Peygamber'e: "Amcam Amr b. Esed'le (evlilik konusunu) konuş. Esed kabilesinde ondan başkası kalmadı; o büyüğümüzdür," dedi.99 Bu paralelde bir başka rivayeti Ebu'I-Hasan ei-MaverdT (v. 450/1058) ve HalebT (v. 1044/1634), nakletmektedirler: "Hatl:e'nin içinde bulunduğu Kureyş kadınları bir bayram günü Ka'be'de toplanmışlardı. Bir Yahudi gelip onlara, beklenen, son peygamberin zuhurunun yakın olduğunu söyledi.ıoo Hatl:e, Meysere'nin anlattıklarını, bu olayla ilişkilendirdi; O'nun beklenen peygamber olabi- ->-> fakat mütevazı, fakir fakat iyilik yapmayı sever, okuma yazması olmayan, fakat akıllı ve namusluydu. Müellif, Hz. Peygamber'in fiziki özelliklerini, yakışıklılığını da uzun uzun anlatır. Tüm bu hasletlerin Hz. Hatce'nin Hz. Peygamber'le evliliğinde önemli etken olduğunu belirtir. Bk.: Hamidul· lah, ı, 60-61. 95 Afzalurrahman, ll, 152. 96 ibn Hişam, ı, 122; ibn Sa'd, ı, 131; Beyhaki; ll, 67; ibnü'I-Esr, el-Kamil fi't-Tarih, ı, 472; ibn Kesr, ll, 294; Makrrzi; ı, 17; Saliab i; s. 62. 97 Nedvi; s. 89. 98 ibn Habb, s. 77-78; Belazüri; ı, 107; Zehebi; s. 64-65; MevdOdi; ll, 263; Nedvi; s. 89. 99 ibn Ha bb, s. 78. 100Maverdi; Ebu'I-Hasan 'Ali b. Muhammed, A'lamü'n-Nübüwe, (thk.: Muhammed ei-Mu'tasımbillah), Beyrut, 1987, s. 198; Halebi; ı, 155. Hz.Hatice'nin Hz.Peygamberle Evliligi, Çocuklan ve Aile Hayati Üzerine Bir Degerlendirme 71 leceğini düşündü ve O'nunla evlenmeye karar verdL"1o1 Ah.med Cevdet Paşa, Hz. Peygamber'in üstün meziyetlerini zikretmekle beraber, meselenin manevi boyutundan söz eder: "Kervan ticaretinin hesabı görüldü, başka yıllara nispetle büyük bir kazanç ortaya çıktı. Ancak Hatce'nin gözüne Şam ticaretinin kazancı görünmezdi. Çünkü evvelce Hatce bir rüya görüp amcasının oğlu Varaka b. Nevfel'e anlatınca; "Sen son Peygamber'in karısı olacaksın" diye yorumlamıştı."1o2 Hz. Hatce'nin bu evliliği niçin istediği konusunda, bizzat kendisinin söylediği şu sözler konuyla ilgili fikir verecek mahiyettedir: "Ey amcamm oğlu! Ben sana senin akrabaltğmdan ve kavmimin içinde şerefli mevkin dolaytstyla meylettim ve senin emanetini, güzel ahlakmt ve doğru sözlü/üğünü sevdim."1o3 Ziya Kazıcı, "Hz. Hatce, ikinci kocasının ölümünden sonra kendisine yapılan bütün teklifleri reddedip kendi işleriyle meşgul olmayı yeğliyordu. Onun bütün teklifleri reddetmesi ilahTkudretin, onun Hz. Peygamber'in en sevgili ve fedakar eşi olmaya hazırlanması için bir takdiri olarak düşünülebilir mi?" 1o4 diye bir soru yöneltir. Bu sorunun cevabı yansımasını şu ifadelerde bulmaktadır: "ilahfkader, bu iki insanın kalbini birbirine ısındırmayı takdir etmişti. Her şeye rağmen Kureyş'in ileri gelenleri ve zenginleri, kaderin çizmiş olduğu bu programı bozamamışlardı."1o5 Netice itibariyle Hz. Hatce'nin Hz. Peygamber'le evlenme sebeplerini, RasOiüllah'la olan akrabalığı, kavmi içindeki şerefli mevkii, emanet, doğru sözlülük konularında verdiği güven ve güzel ahlakıyla ilişkilendirebiliriz. Cahiliye çağında, üstelik iş kadını olan, iffetli, dul bir hanımefendinin hayatını mutlu bir şekilde idame ettirmesinin güçlüğü ortadadır; dolayısıyla güvenilebilen, ideal bir eşle evlenmesi kadar doğal bir durum olmamalıdır. Sadece kalbinin sesine değil, aklının sesine de kulak veren, tecrübeli bir kadın olarak Hz. Hatice de Hz. Peygamber'in ideal bir eş olacağını anlamış ve O'na evlenme teklifi yapmıştır. Fakat bununla beraber onun "son peygamberin eşi olarak" ilahTirade tarafından planlanmış bir program çerçevesince hareket ettiğini de göz önünde bulundurmamız gerekmektedir. ileriye dönük gelişmeler ışığında meseleye baktığımızda, Hz. Peygamber'in karşılaştığı çileli dönemde O'na hayat arkadaşı olabilecek en ideal kişinin Hz. Hatce'den başkası olamayacağını açıkça görürüz. B- Hz. Peygamber'e Teklifın iletilmesi ve Hz. Peygamber'in Tepkisi Hz. Hatce, Hz. Peygamber'i tanıdıktan sonra "kendisi için O'ndan daha iyi, emin ve güvenilir bir koca bulamayacağına kanaat getirdi."1os Ticaret vekiline 101 Halebi ı, a.y. 102 Ahmed Cevdet Paşa, ı, 50. Ayrıca bk.: Vicdan\ Ebü Rıdvan M. Sadık, Hz. Muhammed Niçin Çok Evlendi, (sad.: Ahmet Karadut), Ankara, 1992, s. 47. 1°3 ibn ishak, s. 60; ibn Hişam, ı, 122; Taberi ll, 281; Zeheb\ s. 65; ibn Kesr, ll, 294; Martin Lings, s.41. 104 Kazı cı, s. 7 4-75. 1°5 Suruç, s. 118. 1os Mevdüd\ ll, 264. Ayrıca bk.: Deıcambre, s. 36. i s T E M 19/2012 72 i s T E M 19/2012 Yrd.Doç.Dr. Ahmet GÜZEL karşı kalbibir bağlılık hissetmekte gecikmedi. O'nu evine, iş veslleleri ile sık sık davet ediyordu. Gitgide O'na mevsimlik meyvelerden yahut evde hazırlanan yemeklerden ikram olarak hediye göndermeye; Hz. Muhammed (sav.)'in ziyaretlerini kabul etmeye başladı. Böylece başlatılan sadık dostluk herhalde gitgide ilerlemiş olmalıdır ... Muhammed (sav.) ise, ar ve haya duyguları içerisinde dafma gözleri öne eğik dururdu.1o1 Hz. Hatce, Hz. Peygamber'e karşı hissettiği duygularını yakın arkadaşı Nefse * (Nüfeyse) bint Münye'ye açtı, onunla bu konuda istişare etti.108 Hz. Hatce'nin böyle önemli bir konuda istişare yapmak için Nefse (Nüfeyse)'yi seçmesi rastlantı değildir. Nefse (Nüfeyse) ismi; kaynaklarda "Netse,·: ve "Nüfeyse" olarak iki şekilde verilir. Nefse (Nüfeyse); hem mevlat (şehre yerleşmiş yabancı yahut azatlı kadın) hem müvellede (Arap olmayan ana babadan doğan) bir kadındır. 109 Ya'la b. Münye'nin kız kardeşidir. Mekke'nin fethinde Müslüman olmuş, Hz. Peygamber ona iyilik ve ikramlarda bulunmuştur.110 Babasından pek az bahsedilir; anne veya büyük anne olarak Münye adını taşıyan bir kimsenin kızı olarak kaynaklarda geçmektedir. Muhtemelen bu durum sosyal sebepler tahtında onun biraz hafife alınması dolayısıyladır. Gerçekten de Hz. Hatce'nin Nefse (Nüfeyse)'yi seçmesi pek isabetli bir seçim olmuştur. Zira o, sahip olduğu mevki icabı seçkin bir hanımın yapamayacağı bir şekilde, bir erkekle cadde ortasında çok daha rahat bir biçimde konuşabilirdi. Olabilir ki Muhammed (sav.) de sık sık ziyaret için evine gittiğinde Hatce'yle birlikte onu da daha evv~l tanımıştı.111 Hz. Hatce'nin, evlilik teklifini vasıtasız bir şekilde bizzat kendisinin,= kölesi Meysere'nin11a ve kız kardeşinin (Hale'nin)114 yaptığına dair rivayetleri bir noktada birleştirmek mümkündür. Hz. Hatce; Meysere'yle Hz. Peygamber hakkında bazı fikir alış verişinde bulunmuş, kardeşi Hale'yle istişare etmiş, sonra Netse (Nüfeyse)'yi Hz. Peygamber' e gönderip nabız yoklaması yaptırmış ve nihayet gelen haberler neticesinde Hz. Peygamber'le bizzat görüşmüş olmalıdır. Netse (Nüfeyse) bint Münye, Hz. Peygamber'le görüşmesini şu şekilde anlatmaktadır: Şam'dan kervan döndükten sonra Hatce, beni Muhammed 101 Hamidullah, ı, 61. • Münye ismi bazı kaynaklarda Ümeyye olarak da verilir. Ancak aslı Münye'dir. Bk.: Zeheb~ s. 64; Delcambre, s. 36. Aynı şekilde Münebbih ismi de kullanılmıştır. Bk.: Mahmud Es'ad, s. 340. Ancak temel kaynaklar çoğunlukla Münye ismini kullanmaktadırlar. · 1oa İbn Sa'd, ı, 131; ibnü'I-Cevz~ ll, 314-15; ibnü'I-Esr, el-Kamil fi't-Tarih, ı, 473; Dimyati s. 48; Zeheb~ s. 64; İbn Hacer, VII, 602; Mevdüd~ ll, 264; Hamidullah, ı, 61-62; Aişe Abdurrahman, s. 15; Martin Lings, s. 41; Delcambre, s. 36; Kandem ir, "Hatice," DiA, XVI, 465. 1o9 Makriz~ ı, 18; Haleb~ ı, 154. 110 İbnü'I-Esr, el-Kamil fi't-Tarih, ı, 473; Haleb~ 1,154; Hamidullah,l, 61; Algül, Hüseyin, islam Tarihi, İstanbul,1986,1, 175. 111 Hamidullah, 1, 61. 112 İbn İshak, s. 60; Taber~ ll, 282. 113 Afzalurrahman, ll, 153-54; Dermenghem, s. 66-67. MakrizÇ "evlilik teklifini NefSe bt. Münye yapmıştır. Meysere'nin yaptığı da söylenir," der. Bk.: Makriz~ ı, 18. 114 İbn Sa'd, ı, 132. Hz.Hatice'nin Hz.Peygamberle Evli/iği, Çocuklan ve Aile Hayatt Üzerine Bir Değerlendirme 73 (sav.)' e gönderdi. Ona: "Seni evlenmekten engelleyen nedir?" diye sordum. "Elimde evlenecek kadar param yok," dedi. "Bu problem çözülse, güzelliğe, mala, şerefe, denkliğe çağrılsan, kabul etmez misin?" dedim. "Kimden söz ediyorsun?" diye sordu. "Hatice'den söz ediyorum," dedim. "Bu benim için nasıl mümkün olabilir?" dedi. "Orasını bana bırak," dedim. "Tamam, o zaman istediğin şeyi yaparım," dedi. Hemen Hatice'ye gittim ve gelişmelerden onu haberdar ettim.11s Teklifine müspet cevap alan Hz. Hatice, Hz. Peygamber' e haber gönderdi. O'na: "Ey amcamın oğlu! Sana, senin akrabalığından ve kavminin içinde şerefli yerinden dolayı rağbet ettim. Ve senin emanetini, güzel ahlakını ve doğru sözlülüğünü sevmjşimdir" dedi;ııs Rasülüllah'a, kendisiyle görüşmeye geleceği zamanı bildirdi. Amcası Amr b. Esed'e de haber gönderdi.117 B-Evlilik Töreniyle ilgili Rivayetler Hz. Hatice ile Hz. Peygamber'in evlilikleri konusunda karşılaştığımız ihtilaflı rivayetlerin çoğunluğunu "Hz. Hatlee ailesinin evliliğe verdiği tepkiler" ve "Hz. Hatlee'yle Hz. Peygamber'in evlilik yaşlari" konusundaki rivayetler oluşturmaktadır. 1- Hz. Hat'Ce Ailesinin Nikaha Muvafakati Konusunda ihtilaflı Rivayetler Hz. Peygamber'in Hz. Hatk:~e'yle nikah merasimi kaynaklarda şu şekilde anlatılmaktadır: Teklifine olumlu cevap alan Hz. Hatice, Hz. Peygamber'e: "Amcana git! Ona yarın bize gelmesini söyle," dedi.11a Hz. Peygamber Hz. Han~e'nin teklifini arncalarına söyledi.119 EbO Talib, yeğeninin söylediklerine adeta inanamamıştı. Çünkü Hatice zengin, yeğeni fakirdi.12o EbO Talib, duyduğu haberin tahkikatını yapmak üzere ertesi gün Hz. Peygamber'le, Hz. Hatice'nin yanına gitti. Hz. Hatice ona: Ey EbO Talib, amcama git, yeğenin Muhammed'le benim nikah işimi konuş, dedi. EbO Talib: Ey Hatice, benimle alay etmiyorsun, değil mi? diye sordu. Hz. Hatice, bu konunun ciddi bir konu olduğunu söyledi. EbO 11s ibn Sa'd, ı. 131; ibnü'I-Cevzt ll, 314-15; ibnü'ı-Esr, el-Kamil fi't-Tarih, ı. 473; Dimyatı s. 48; Zehebt s. 64; ibn Hacer, VII, 602; MevdOdt ll, 264; Hamidullah, ı, 61-62; Aişe Abdurrahman, 15; Deıcambre, s. 36. 116 ibn ishak, s. 60; ibn Hişam, ı, 122; Tabert ll, 281; Beyhakt ll, 67; Süheyıt s. 130; Zehebt s. 65; ibn Kesr, ll, 294; ibn Seyyidinnas, ı, 71; Mevdüdt ll, 264; Algül, ı, 175. 117 ibn Sa'd, ı, 131; ibn Habb, s. 78; ibnü'I-Cevzt ll, 314-15; ibnü'I-Esr, el-Kamil fi't-Tarih, ı. 473; Dimyatt s. 48; Zehebt s. 64; MevdOdt ll, 264; Hamidullah, ı, 61-62. 11a Ha ı eb t 1, 154. 119 ibn ishak, s. 60; ibn Hişam, ı, 122; Tabert ll, 281; ibnü'I-Esr, et-Kamil fi't-Tarih, 1, 472; ibn Kesr, ll, 294; Nebhant s. 37. 12o Algül, ı, 175. i s T E M 19/2012 74 i s T E M 19/2012 Yrd.Doç.Dr. Ahmet GÜZEL Talib de denileni yaptı. m Ni kah gününü de Hz. Hatice tespit etti.122 Kaynakların çoğu, Hz. Hatice'ye dünürlüğü bizzat Hz. Peygamber'in amcası Hz. Hamza'nın yaptığını rivayet ederler.123 ibnü'I-Eslr (v. 630/1232), Hz. Hatice'yi EbO Tali b, Hz. Hamza ve diğer akrabalarının istediğini, 124 rivayet etmektedir. Ebu'I-Hasen Ali en-Nedvl bu rivayetlere, "Hz. Hamza dünürlük yaptı, EbO Talib nikah kıydı," 125 ifadeleriyle açıklık getirir. Nikaha Hz. EbO Bekir ve Kureyşliler'in bazı diğer reisieri de iştirak ettiler.126 Konuyla ilgili Martin Lings şu tespitte bulunmaktadır: "Hatice, Hz. Muhammed (sav.)'e evlenme teklifi etti. Birlikte Muhammed (sav.)'in amcalarıyla, Hatice'nin de babası öldüğü için Esedoğulları'ndan amcası Amr ile konuşması gerektiğine karar verdiler. Haşimller bu törende kendilerini temsil etmesi için, genç olmasına rağmen Hamza'yı seçtiler. Bunun nedeni aralarında Esed kabilesine en yakın olanın Hamza oluşuydu. Çünkü Hamza'nın öz kardeşi Safiyye·, kısa bir süre önce Hatice'nin kardeşi Awam ile evlenmişti. Hamza yeğeni ile birlikte Amr'a gitti ve Hatice'yi istedi... "127 Hz. Hatice'nin Hz. Peygamber'le evliliğine muvafakat veren kişinin ismi konusunda Esed b. Esed, babası Huveylid b. Esed, Amr b. Esed, Amr b. Huveylid, Varaka b. Nevfel gibi muhtelif isimlerle karşılaşmaktayız. ibn ishak (v. 151/768); Hz. Hamza maiyetindekilerle Esed b. Esed'e geldi,128 der. Kaynakların bir kısmı Hz. Hamza'nın Hz. Peygamber'le Huveylid b. Esed'in yanına geldiklerini,129 rivayet ederler. Bazı kaynaklar "Hz. Hatice'nin nikahını kardeşi Amr b. Huveylid'in kıydığı da söylenir,"130 derler. Kaynakların çoğunluğu da: "Hz. Hatice'yi Peygamber'le amcası Amr b. Esed'in evlendirdiğini,"131 naklederler. isimler konusunda karşılaştığımız çelişkili rivayetler, nikah merasimiyle ilgili rivayetlerde de görülmektedir. Yukarıda naklettiğimiz nikahı kıyan kişinin kimliği konusundaki rivayetleri, nikah merasimiyle ilgili rivayetlerle birlikte değerlendirmenin konunun vuzuha kavuşması açısından uygun olduğunu düşünüyoruz. 121 Halebt 1, 154; Algül, 1, a.y.; Suruç, s. 119. 122 ibn Sa'd, ı, 131; ibn Habb, s. 78; ibnü'I-Cevzt ll, 314-15; ibnü'I-Esr, el-Kamil fi't-Tarih, ı, 473; Dimyat\ s. 48; 123 ibn ishak, s. 60; ibn Hişam, ı, 122; Tabert ll, 281; Makdist ı, 227; Zehebt s. 65; ibn Kesr, ll, 294; Nebhant s. 37. 124 ibnü'I-Esr, et-Kamil fi't-Tarih, ı, 472. 125 Nedvt Ebu'I-Hasen Ali, Rahmet Peygamberi, (çev.: Abdülkerim özaydın), istanbul, 2011, s. 89. 126 Mevdüdt ll, 264. "Zübeyr b. Awam'ın annesi Hz. Peygamberin halası (Hz. Hamza'nın öz kardeşi) Safıyye bt Abdilmüttalib'tir. EI-Awam, Safıyye'nin ikinci kocasıdır. Geniş bilgi için bk.: Savaş, "Mekke'de istam'm Yaytllşma Akrabailk Aç1smdan Bir BaklŞ," istem Dergisi, yıl: 2, sayı: 4, s. 39. 121 Martin Lings, s. 41. 12a ibn ishak, s. 60. 129 ibn Hişam, ı, 122; Tabert ll, 281; Makdist ı, 227; ibnü'I-Esr, et-Kamil fi't-Tarih, ı, 472; Zehebt s. 65; ibn Kesr, ll, 294; Nebhant s. 37. 130 Zehebt s. 65, 1. dipnot; ibn Kesr, ll, 294; Halebt ı, 153. 131 ibn Sa'd, ı, 132; Makdist ı, 227; Dimyat\ s. 49; Süheylt s. 130; ibn Kesr, ll, 296; Makr~t ı, 18; Mevdüdt ll, 364. ibnü'I-Esr, Huveylid ismini verir, ancak Hatce'yi amcası Amr b. Esed'in evlendirdiği söylenir, der. Bk.: ibnü'I-Esr, el-Kamil fi't-Tarih, ı, 472. Hz.Hatice'nin Hz. Peygamber/e Evliligi, Çocuklan ve Aile Hayatı Üzerine Bir Degerlendirme 7 5 Kaynakların bir kısmında, babasının veya amcasının bu evliliğe razı olmayacağını bilen Hz. Hatice'nin onu merasimden önce sarhoş ettiği, ayılıp kızını evlendirdiğini öğrenince "Ebü Talib'in yetimine kız vermeyeceğini" söyleyerek tepki gösterdiği; Hz. Hatice'nin ise böyle bir şey yapmaya kalkıştığı takdirde Kureyş nezdinde itibar kaybedeceğini hatırlatarak onu bu evliliğe ikna ettiği ileri sürülmekte, fakat bu rivayetlerin güvenilir olmadığı belirtilmektedir.132 ibn Sa'd (v. 230/844), konuyla ilgili şu rivayeti nakleder: "Hatice, kız kardeşine: "Muhammed' e git ve ona benden bahset," dedi. (veya buna benzer şeyler söyledi.) Kız kardeşi Hz. Peygamber'e geldi. Onların evlenmeleri konusunda kız kardeşi yardımcı oldu. Babalarına içki içirdiler. Sonra Peygamber'i çağırdılar ve O, Hatice'yle evlendi. Babalarının üzerine bir kaftan (elbise) giydirdiler. O, "bu elbise de nedir?!" diye bağırdı. "Bu elbiseyi damadın Muhammed giydirdi," dediler. O, kızdı, bağırıp çağırdı ve silahını alıp evden çıktı. Haşimoğulları da silahlarını aldılar ... Sonra aralarında anlaşma sağlandı, Hatice'nin babası bu evliliğe razı oldu." ibn Sa'd bu rivayeti aktardıktan sonra; rivayetin Muhammed b. Ömer tarafından tenkit edildiğini,133 söylemiştir. Bu rivayetin bir benzeri ni, Abdullah b. Haris kanalıyla ayrıntılı bir şekilde Fesevi (v. 277 /890), Ya'kübl (v. 284/897) ve Beyhaki (v. 458/1066) aktarmaktadırlar: Arnmar b. Yasir, insanların Rasülüllah'la Hz. Hatice'nin evliliği konusunda çok konuştuklarını duyunca şunları söyledi: Rasülüllah'ın Hatice'yle evleomesini başkalarından çok, ben bilirim. Çünkü ben Rasülüllah'ın akranıyım, arkadaşıyım. Bir gün Hz. Peygamber'le yürüyüş yapıyorduk. Haruriye'ye* geldiğimizde, Hatice'nin kız kardeşinin yanından geçerken, o bana seslendi. Yanına yaklaştım. Bana: "Arkadaşın, Hatice'yle evlenmeyi düşünmez mi?" dedi. Ben Rasülüllah'a konuyu açtım. O: "Evet, onunla evlenmeyi isterim," dedi. Rasülüllah'ın cevabını Hatice'nin kız kardeşine ilettim. "O halde yarın sabah bize gelin," dedi. Ertesi gün evlerine gittik. Bir inek kesmişler, HatK~e'nin babasına bir kaftan giydirmişler, sakalım da sarıya boyamışlardı. O an sarhoştu. Hatice'nin kız kardeşi, geliş sebebimizi ona anlattı. O, kızını Rasülüllah'a verdi. Nikah kıyıldı. Yemeği yedik. O sırada Hatice'nin babası uyuyordu. Sonra uyandı ve bağırmaya başladı. "Bu elbise ne? ... Bu sakalımdaki boya ... bu yemek de ne oluyor?!" diye bağırıyordu. Hatice'nin kız kardeşi: "Bu, Hatice'nin nişanlısı Muhammed b. Abdullah'ın giydirdiği kaftandır. Bu, yemek için kesilen inek de O'nun hediyesidir," dedi. O, ikna olmadı; bağırarak evden çıkıp gitti. Hatm denilen yere geldi. Haşimoğulları da Rasülüllah'la birlikte Huveylid'in yanına geldiler. Onunla konuştular. O: Adamınız nerede? diye sordu. Rasülüllah yanına geldi. Huveylid, O'na baktı: "Eğer Hatice'yi sana eş olarak vermişsem, vermişimdir; 132 Kandemir, "Hatice,· DiA, XVI, 465. 133 ibn Sa'd, ı, 132-33; Dimyative Makr't!ide "sarhoş etme hadisesinin" doğru olmadığını söylerler. Bk.: Dimyan s. 49; Makr't!i ı, 18 • Bu ismi Fesevi "Havzera" şeklinde verir; Mekke pazarlarından biri olduğunu, Mescid·i Haram genişletilince Mescid'e dahil edildiğini söyler. Bk.: Fesevi Ebü Yüsuf Ya'küb b. Süfyan, Kitabü'/-Ma'rife ve't-Tarilı, thk.: (Ekrem Ziya ei-Umeri), Mediıe, 1989, lll, 258. i s T E M 19/2012 76 i s T E M 19/2012 Yrd.Doç.Dr. Ahmet GÜZEL vermediysem de şimdi veriyorum," dedi.134 Aynı şekilde TaberT(v. 310/923) ve ibnü'I-CevzT(v. 597/1200); "Vakıdrnin bu "sarhoş etme hadisesi"nin yanlış olduğunu söylediğini, ilim erbabının hadislerinde bu olayın ispat edildiğine dair" ifadelerini naklederler. Buna delil olarak; Muhammed b. Abdiilah b. Müslim, babası, Muhammed b. Cübeyr b. Mut'ım, Ebi'z-Zinad, Hişam b. Urve, babası, Aişe, ibn Hablbe, DavQd b. Husayn, ikrime ve ibn Abbas kanalından gelen rivayete göre "Hz. Hatbe'yi Hz. Peygamber'e, Hz. Hatbe'nin babası değil, amcası Amr b. Esed nikahlamıştır."13s Süheyll(v. 581/1185) ve ibn Kesit (v. 77 4/1373) de Ya'kQb b. Süfyan'dan naklederek, Hz. Peygamber'le Hz. Hatbe'nin evliliğine muvafakat veren kişinin, amcası Amr b. Esed olduğunu söylerler.136 Hz. Aişe kanalıyla gelen bir rivayete göre; Hatice'nin babası Huveylid, Ficar savaşından önce ölmüştür. 137 Hacer-i Esved'i Ka'be'den alıp Yemen'e götürmek isteyen Tübba ile mücadele eden Huveylid'dir. O, bu iş için, Kureyş'ten bir grupla ayaklanmıştır. Tübba'nın gördüğü bir rüyanın sonucunda bu teşebbüsten vazgeçtiği söylenmektedir.138 Bu durumda Hz. Hatbe'nin nikahını kıyan kişinin amcası Amr b. Esed olduğunu söyleyebiliriz. Ancak bazı kaynaklar, Amr'ın bu evliliğe muvafakat etmediğini, Hz. Hatbe'nin ona içki içirip sarhoş ettikten sonra muvafakatin alındığını söylerler. Muhammed Hamidullah da: "Hatbe, belki de Muhammed'in fakirliğine karşı muhalefet edebileceğinden çekinerek, daha önceden amcasının rızasını almaya cesaret edememişti. Toplantının asıl hedefini amcasına açıklamaksızın diğer akrabaları ile birlikte onu da davet etmişti. Örf ve adete gör~; söz almak üzere Hz. Peygamber'in amcası, Hatbe'nin işaretini beklemekteydi. Ziyafet başladı. Hatbe bilhassa kendi amcasının içkisine itina gösteriyordu. Onun sarhoş olmaya başladığı bir sırada, yeğen hanım onun üzerine bir kaftan geçirdi ve haluk adını taşıyan ve safrandan yapılmış bir kokuyu iyice üzerine sürerek Ebu Talib'e beklenen işareti verdi. .. "139 der. Nikah merasiminde örf ve adete göre önce erkek tarafından, sonra kız tarafından bir büyüğün konuşma yapması ve nihayet muvafakatler alınarak nikahın kıyılması gerekiyordu. Bu sebeple Hz. Peygamber'in amcası EbQ Talib edebibir konuşma yaptı. Onun sarf ettiği cümleleri kaynaklar özetle şu şekilde naklederler: Allah'a şükür olsun ki, bizleri ibrahim'in evladından, ismail'in soyundan, Maad'ın aslın134 Beyhak~ ll, 71-72; Ya'kOb~ ll, 20; Fesev~ lll, a.y. 135 Ta ben ll, 282; ibnO'I-Cevz~ ll, 315. Ayrıca bk.: Haleb~ ı, 154. 136 SüheyJi s. 130; İbn Kesr, ll, 296. Ayrıca bk.: Fesevi; lll, 258. 137 ibn Sa' d, ı. 132-33; VIII, 16; Fesev~ lll, a.y.; ibnü'I-Cevz~ ll, 315; ibnü'I-Esr, el-Kamil fi't-Tarih, ı, 472; Dimyiltı s. 49; ibn Kesr, ll, a.y.; Makrrz~ ı, 18; Haleb~ ı, 153; ibn Seyyidinnas, ı, 72; Buhl, Fr., "Hatice," iA, istanbul, 1968, V/1, 43; Hamidullah, 1, 62. 138 İbn Kes i", ll, 296; Haleb~ ı, a.y.; Mevlana Şibl~ Asr-1 Saadet, (çev.: ö. Rıza Doğru!), istanbul, 1917. ı. 138. 139 Hamidullah, ı, 62-63. Hz.Hatice'nin Hz. Peygamber/e Evliliği, Çocuklan ve Aile Hayatı Üzerine Bir Değerlendirme 77 dan, Mudar'ın unsurundan (fertlerinden) yarattı. Beyt-i Mükerrem'in bekçisi, Harem-i Şerif'in hizmetçisi ve bu veslle ile de insanların hakimi ve reisi yaptı . . Bundan sonra sadede geleyim. Bu, kardeşimin oğlu ·Muhammedü'I-Emôı, Kureyş'ten hangi gençle karşılaştırılırsa, ona soy ve sopça, akıl ve faziletçe üstün olur. Her ne kadar malı az ise de, ona bakılmaz. Çünkü mal gölge gibidir ve altın eğreti olarak verilen bir şeydir. Valiahi bundan sonra O'nun hali ve şanı pek yüce olacaktır. işte sizin şan şeref sahibi olan kerimeniz HatK~e'yle evlenmek Istedi. Ve şu kadar peşin ve veresiye mehir verdim.14o EbO Talib'in konuşmasından sonra, Hz. Hatice'nin akrabası Varaka b. Nevfel de şunları söyledi: "AIIah'a şükürler olsun ki, bizleri anlattığın gibi yarattı ve saydığın şeylerden fazla üstünlüklerle seçkin kıldı. Bu itibarla biz Arapların uluları ve reisleriyiz. Siz de böylesiniz. Aşiret sizin üstünlüğünüzü inkar etmez. Hiçbir kimse sizin iyilik ve şeretinizi reddetmez. Biz de sizinle akraba olmaya talibiz. Ey cemaat, şahit olunuz. Ben Abdullah'ın oğlu Muhammed'e Huveylid'in kızı Hatice'yi nikah eyledim, dedi.141 Varaka'nın konuşması bittikten sonra, EbO Talib, Hz. Hatice'nin amcası Amr b. Esed'in muvafakatini istedi. Amr ayağa kalkıp: "Ey f\ureyş! Şahit olunuz ki ben de Muhammed b. Abdullah'a Hatice bint Huveylid'i nik§hlıyorum,"dedi.142 Kureyş'in ileri gelenleri bu nikaha şahitlik ettiler.143 Muhammed Hamidullah konuyla ilgili ayrıntılı malumat vermektedir: "Varaka'nın konuşması sırasında Amr b. Esed sarhoştu. Onun sözlerine Amr hiçbir tepki göstermedi; itiraz etmedi ... Alkışlar ve tebrikler arasında davetliler, geleneğe göre evlenenlerin başları üzerinden atmak üzere kuru hurma ve şeker yığınlarına koşuştular. Bütün bunlar, yaşlı amcanın gecenin bu geç saatlerinde uykusundan uyandığı bir sırada vuku buldu ki, tamamen şaşkına dönmüş bir vaziyette, bu kokuların, kokulu tütsülerin, merasim kaftanının ve musikinin nereden geldiğini ve sebebinin ne olduğunu sordu. Hatice: "Sen beni Abdullah oğlu Muhammed'le bugün şehrin ileri gelenleri huzurunda evlendirdin," dedi. Yaşlı amca ile esasen müstakil bir hayata sahip yeğen arasında sert bazı sözler teati edildi. Hatta bu sırada bazı genç davetliler silahlarına el atmışlar, fakat bunları kullanmaya ihtiyaç kalmamıştı. Neticede Amr gördü ki, yeğeninin zevci yüksek seviyeden asil bir genç ve Hatice ise bundan asla vazgeçmek istemiyor, sOkutu muhafaza etmenin ve kocanın zevcesini kendi evine götürmesine gönül rızası ile müsaade etmenin gerekliliğine inandı ... Bir kısım yazarlar tarafından 140 ibnü'I-Cevzi ll, 315; İbn Haldün, ll, 5; Kastallani ı, 118; Halebi ı, 154; Nebhani s. 37 -38; Ah· med Cevdet Paşa, 1, 50; HudariBek, 1, 13-14; Hasan İbrahim Hasan, Siyasi- Dini- Kültürel- Sosyal islam Tarihi, (çev.: İsmail Yigit - Sadreddin Gümüş), istanbul, 1985, ı, 100; Zapsu, s. 268; Dermenghem, s. 67; Suruç, s. 119. 141 Halebi 1, 154-55; Ahmed Cevdet Paşa, 1, 151; Dermenghem, a.y. Abdürrahim Zapsu ve Afzalurrahman; Ebü Talib'in konuşmasına mukabil konuşma yapan kişinin Ömer b. Esed oldugunu söylerler. Kanaatimizce bu durum Amr ve Ömer isimlerinin yazılışındaki benzerlikten dolayı çeviri hatası veya baskı hatasıyla alakalı olmalıdır. Çünkü başka kaynaklarda ömer ismine rastlamamaktayız. Bk.: Zapsu, s. 268; Afzalurrahman, ll, 154. 142 Suruç, s. 119. 143 Halebi 1, 155; Ahmed Cevdet Paşa, 1, 151; Suruç, s. 120. i s T E M 19/2012 78 i s T E M 19/2012 Yrd.Doç.Dr. Ahmet GÜZEL kabul, diğer bir kısmınca da gerçekliği reddedilen bu olay hiç de imkansız sayılamaz. Şayet hakikaten cereyan etmiş ise muhakkak ki bu, Mekke sosyetesinde eşine pek az rastlanan bir olaydır. Durum ne olursa olsun Muhammed (sav.) ve aile mensupları, hiç de hanımı şaşırtmak gibi bir harekete tevessül etmemişl~rdir; diğer yandan Hatce'nin de bu olayda yaptığı şey, amcasının fakirliğe karşı sahip olduğu cimri karakterin doğurduğu peşin hükümlerden ileri gelen asabfdurumda kendi hakkının teslim edilmesini temin olmuştur. Bu olay bilindiği gibi islam'dan önce cereyan etmiştir."ı44 Naklettiğimiz rivayetlerde izaha muhtaç yönlerin olduğu açıktır. "Hz. Hatice'nin amcas1ntn tepkisinden dolayi, nikah olaymdan ona söz etmediği; ama merasime davet ettiği" ve "Amcasi Amr'1 sarhoş ederek onun muvafakatini aldiği" şeklinde ileri sürülen görüşlerin, birçok rivayete ters düştüğünü, mantıkfaçıdan da izahının mümkün görünmediğini belirtmemiz gerekir. "Hz. Hatice'nin amcas1ntn nikah merasiminden habersiz olarak Hz. Hatice'nin evine gelmiş o/mas/'' görüşüyle çelişen rivayetler vardır. Hz. Hatce'nin, Hz. Peygamber'e: Arncam Amr b. Esed'le konuş. Esed kabilesinde ondan başkası kalmadı; o büyüğümüzdür, dediği rivayet edilmiştir.ı4s Aynı şekilde Hz. Peygamber'den Hz. Hatce'nin evlilik teklifini duyan ve olayın tahkikatını yapmak üzere Hz. Hatce'ye gelen EbO Talib'e de Hz. Hatce'nin: Amcama gidip nikah konusunu konuşun, dediği 146 rivayetiyle karşılaşmaktayız. Ebu'I-Ala ei-MevdOdT de; Hz. Hatce, Hz. Peygamber'le görüştükten sonra amcası Amr b. Esed'in nikahlarını kıymasını istedi. Amr, Peygamber'in amcaları Hz. Hamza ve EbO Talib, Hz. Hatce'nin evine geldiler,147 demektedir. Mantık! açıdan meseleyi değerlendirdiğimizde şu sonuçlaHa karşılaşırız: Hz. Hati:;e'nin içinde yaşadığı toplumun örf ve adetlerine göre, babası vefat etmiş bir kadının vasisi sıfatıyla ailenin büyüğü, evlilik için muvafakat vermektedir. Ancak bu muvafakat, genç, tecrübesiz, riskli karar alma ihtimali yüksek kişilerde hassasiyet gerektirmekte; deyim yerindeyse aklı başında, sağlıklı karar verebilecek kişiler açısından bir formalite niteliği taşımaktadır. Hz. Hatce, ergenlik çağında bir kız değildir. işlerini çekip çeviren, daha önce iki evlilik yapmış, belirli bir yaşa gelmiş, olgun bir hanımefendidir. Kendi kararlarını kendisi verebilecek durumdadır. O, teraset ve basiret sahibi, deneyimli bir hanımefendi olarak amcasından muvafakat almak istemiştir. Ancak Hz. Hatce'nin amcasının muvafakatini, iddia edildiği gibi "merasimin ortasında, emr-i vaki şeklinde almaya teşebbüs etmesi" mantıklı görünmemektedir. Zira bir takım hile ve desiselerle; amcasını oyuna getirerek böylesi bir teşebbüste bulunması, onu yok saymasında n, onun iznini almamasından daha isabetli bir yaklaşımdır. Aksi bir davranış, sadece amcasının değil, Hz. Hatce'nin de itibarını zedeleyen bir tu144 Hamidullah, ı, 62-64. 145 ibn Ha bb, s. 78. 146 Haıeb1ı, 154; ayrıca bk.: Aıgüı, ı, 175. 147 Mevdüd111, 264. Hz.Hatice'nin Hz.Peygamberle Evliliği, Çocuklan ve Aile Hayati Üzerine Bir Değerlendirme 79 tum olacaktır. Hz. Hatice gibi akıllı, zeki, cahiliye döneminde "tahire" lakabıyla şöhret _bulmuş bir hanımefendi de elbette bunun bilincindedir. Ayrıca Hz. Hatce'nin, bir büyük olarak amcasının muvafakatine başvurma nezaketi karşısında, amcasının anlatıldığı şekilde bir tepkiyle karşılık vermesi de mantıkT görünmemektedir. Hz. Hatce'nin yaptığı davranış, örf ve adete, ahlaka muğayir bir davranış değildir; aksine cahiliye döneminde bir kadının nikah altında olması onun lehine bir durumdur. Hz. Peygamber, Hz. Hatce'yle akrabadır. Araplarda da "akraba evliliği rağbet gören bir evlilik türüdür."148 Akrabalığının yanı sıra, Hz. Peygamber, ahlakTyönden, fizikiyönden ideal bir eş olacak özelliklere sahiptir. Yapılan ticarTfaaliyetlerde de rüştünü ispatlamıştır. Dolayısıyla Amr b. Esed'in nikah merasiminden habersiz bir şekilde Hz. Hatce'nin evine geldiğine, Hz. Hatce'nin Hz. Peygamber'le evliliğini onaylamadığına; ancak sarhoş edilerek muvafakat alındığına dair görüşlerin tutarlı olmadığı kanaatindeyiz. Afzalurrahman konuyla ilgili şu yorumu yapmıştır: "Hatce olgun bir dul idi ve bağımsızdı da. Fakat amcası, Ömer (Amr) halen onun vasisi idi. Asil ailelerin geleneği olarak, dul kadın evin en büyük erkeğinin vesayeti altında kalırdı. Amcası "Hatice'nin servetini bir yerde toplayıp aile içinde muhafaza etmek yerine servetini dağıtmak için böyle bir tertibe meyledildiğini" düşündüğünden bu evliliğe karşıydı."1 9 Görüldüğü gibi Amr'ın Hz. Peygamber'i yakından tanımaması sebebiyle duyduğu tereddüt; aslında Hz. Hatce'nin kendisine Kureyş ileri gelenlerinin yaptığı evlilik teklifi karşısında duyduğu endişenin aynısıdır. Ancak bu mesele konuşularak, dialogla çözülebilecek bir konudur. Dolayısıyla Hz. Hatce'nin merasim öncesinde amcasıyla konuştuğu, belki endişeleri sebebiyle amcasının tepki gösterdiği, Hz. Peygamber'i tanıdıktan, endişeleri geçtikten sonra da muvafakat verdiğini söyleyebiliriz. Öte yandan, bu evliliğe eski eşlerinin akrabalarının tepki göstermesini de, kendileri açısından doğal olmakla birlikte, bağlayıcılığı olan bir davranış olarak göremiyoruz. Hz. Hatce'ye verilen mehir konusunda kaynaklar 20 dişi deve,15o 480 gümüş dirhem,151 500 gümüş dirhem,152 500 altın,153 20 erkek deve;154 12 ukıyye", bir neş .. 155 şeklinde farklı rivayetler naklederler. ibn Hablb (v. 245/860), 20 148 Delcambre, s. 35. 149 Afzalurrahman, ll, 154. 15o İbn Hişam, ı, 122; Makdis11, 227; Mevdüd111, 265; Sallab1 s. 62; Martin Lings, s. 41; Dermenghem,s. 67. 151 ibn Habb, s. 79. İbn Habb, 12 ukıyye olduğunu söyler. 1 ukıyye 40 dirhem olduğu için toplamda 480 dirheme tekabül eder. 152 Dimyat1 s. 49; İbn Habb, ei-Hasen b. ömer, s. 31. 153 Mevlana Şiblt ı, 138. 154 Suruç, s. 120. · Ukıyye, 40 dirheme tekabül eden ağırlık ölçüsüdür. Bk.: Kastallan11, 117; Nebhan1 s. 38 . .. Neşş, yarım ukıyye, yani, 20 dirheme tekabül eden ağırlık ölçüsüdür. Bk.: Kastallan11, a.y.; Nebhan1 a.y. ı55 DimyaH s. 49; Kastallan11, 117; Nebhan1 s. 38. i s T E M 19/2012 80 i s T E M 19/2012 Yrd.Doç.Dr. Ahmet GÜZEL deve o günün şartlarında kadınlara verilen normal mehir miktarıydı, 156 der. Halebl(v. 1044/1634), 500 dirhem veya 20 dişi deve verildiğine dair nakledilen rivayetlerde bir çelişki yoktur; her iki miktar da ortalama olarak birbirine eşittir,157 demektedir. Rivayetlerde geçen deve miktarının ve ukıyyejneş meblağının 500 dirheme tekabül ettiği görülmektedir.15a Örf ve adete göre gelin eve geldiğinde, evliliği kutlamak üzere damat tarafından iki devenin eti davetlilere ikram edilmiştir ki, buna göre en az 200 kişinin bu düğüne çağrıldığını düşünebiliriz. 59 Dermenghem, düğün merasimini roman üslubuyla anlatmakta, şaşaalı, abartılı bir törenden söz etmektedir.160 Ancak bu konuda "aile arasında düzenlenen sade bir törenle evlendiler,"161 görüşüne de rastlıyoruz. Kanaatimizce bu görüş, gerçeğe daha uygun olmalıdır. Zira iki eşi vefat etmiş, üç çocuk annesi dul bir kadının düğün merasiminde abartıya kaçmasın ı, şaşaalı bir tören düzenlemesini isabetli görmüyoruz. Düğün merasiminin yapıldığı Hz. Hatice'nin bu evini, Muaviye b. EbiSüfyan satın almış ve buraya mescit yaptırmıştır. 16 2 2- Evlilik Yaşları Hakkında ileriye Sürülen Görüşler Hz. Peygamber'in Hz. Hatice'yle evlilik tarihi konusunda kaynaklar net bir tarih vermezler. Ebu'I-Ala ei-MevdOdt Hz. Peygamber'in Hz. Hatice'nin kervanını Şam'a götürdüğü tarihi Fil olayının 25. yılı 15 Safer veya 16 Zilhicce163 olarak verir. Yolculuğun üç ay sürdüğü kabul edilmektedir.164 Düğün merasiini yolculuk dönüşünden 2 ay sonra gerçekleşmiştir.1 5 Bu veriler ışığında şayet yolculuğun 16 Safer'de başladığını kabul edersek, evlilik tarihinin Fil olc;ıyının 25. yılı Reb1ülahir ayının 14'ünde; eğer yolculuk tarihini Zilhicce ayının 16'sı kabul edersek bu durumda Fil olayının 26. yılı Reb1ülevvel ayının 1'inde olduğu sonucuna ulaşırız. Kaynakların çoğu Hz. Peygamber'in 25 yaşındayken Hz. Hatice'yle evlendiğini zikrederler. Konuya bu açıdan baktığımızda, evlilik tarihinin muhtemelen Fil olayının 25. yılı (mil8dT595) Reb1ülahir ayının 14'ü olduğunu söyleyebiliriz. Hz. Hatice ve Hz. Peygamber'in evlilik yaşları konusu ihtilaflıdır. 66 Hz. Pey156 İbn Habb, s. 79. 157 Haıeb~ ı, 154. Dermenghem de: "500 dirhem değerinde 20 genç dişi deve" ifadesini kullanmıştır. Bk.: Dermenghem, s. 67. 15a Dimyat~ s. 49. 159 Hamidullah, ı, 64. 16o Dermenghem, s. 67-68. 161 Pişav~ s. 111. 162 Ezrak~ ll, 199; Taber~ ll, 282; ibnü'ı-cevz~ ll, 316; ibnü'I-Esr, el-Kamil fi't-Tarih, ı, 472; Mevlana Şibl\ ı, 139. 163 Mevdüd~ ll, 263. Makrizi ve Nebhani Zilhicce ayında yolculuğa çıkıldığını söylemektedir. Bk.: Makriz~ ı, 17; Nebhan~ s. 37. 164 Suruç, s.116. 165 Nebhan~ s. 37. 166 ibn Abdilberr, ı, 12-13. Hz.Hatice'nin Hz.Peygamberle Evliliği, Çocuklan ve Aile Hayati Üzerine Bir Değerlendirme 81 gamber'in Hz. Hati:e'yle evlendiği yaşın "23,"167 "21, 26, 27, 30, 37 olduğu"16s söyle~iyorsa da, evlilik yaşının 25 olduğuna dair rivayetler169 ağırlık kazanmaktadır. Kaynakların ekserisi Hz. Peygamber'le evlendiği zaman Hz. Hati:e'nin 40 yaşında olduğunu söylerler.17° ibn Sa'd (v. 230/844), eserinin 1. cildinde NefSe bint Münye kanalıyla gelen, "evlilik yaşını 40 olarak belirten" rivayeti zikretmiş; eserin VIII. cildinde Muhammed b. Ömer kanalıyla 40 yaşını vermiş, fakat ibn Abbas'tan 28 yaşında olduğuna dair bir rivayet nakletmiştir. 171 ibn Habb (v. 245/860), evlilik yaşının 28 olduğunu söyleyenler vardır; ancak doğrusu 40'tır, der.172 BelazürT (v. 279/892) ise konuyla ilgili şu rivayeti nakleder: Evlendikleri zaman Rasülüllah'ın 23 veya 25; Hz. Hati:e'nin de 28 veya 46 yaşında olduğu söylenir. Ancak Münü b. Abdiilah ve Musa b. Ukbe, Hakm b. Hızarn'dan şunları nakleder: Rasülüllah, Hati:e'yle evlendiğinde 25, Hati:e de 40 yaşındaydı. Hati:e benden iki yaş büyüktür. Ben Fil yılından 13 yıl önce doğdum. Ficar savaşını, 33 yaşındayken gördüm."173 Ya'kübT (v. 284/897), evlendiklerinde Hz. Hati:e'nin 30, Hz. Peygamber'in 25 yaşında olduğunu rivayet eder.174 ibn Kes"ü" (v. 77_4/1373), Hakm kanalıyla "evlendiği zaman Hz. Hati:e'nin 35 yaşında olduğuna, oazılarının onun yaşını 25 olarak verdiğine" dair rivayeti nakleder.175 Halebi (v. 1044/1634), Hz. Hati:e'nin evlilik yaşı konusunda "25, 28, 30, 35, 45" yaşlarında olduğuna" dair rivayetler olmakla birlikte, evlendiğinde Hz. Hati:e'nin yaşı "40'tı" der.176 Görüldüğü gibi kaynakların çoğunluğu, Hz. Peygamber'le evlendiği zaman Hz. Hati:e'nin 40 yaşında olduğunu rivayet etmektedirler. Hz. Hati:e'nin evlilik yaşını daha aşağı gösteren kaynakların çıkış noktaları, onun Hz. Peygamber'den altı çocuk doğurması, dolayısıyla 40 yaşından sonra bir kadının altı ço167 ibn Habb, s. 79; Belazürt ı, 108. Her iki müellif de evlilik yaşını 25 olarak kabul eder ve 23 oldu- ğu da söylenmektedir, derler. 168 Nebhant s. 37. 169 ibn Hişam, ı, 121; ibn Sa'd, ı, 132; ibn Kuteybe, s. 80; Belazürt ı, 108; Ya'kübt ll, 20; Beyhakt ll, 72; Tabert ll, 280; Makdist ı, 227; ibnü'I-Cevzt ll, 315; ibnü'I-Esr, el-Kamil fi't-Tarih, ı, 471; Dimyatı s. 49; Kütübt 12a; ibn Kesr, ıı, 295; ibn Haldun, ll, 5; Makr'f!t ı, 17; ibnü'l-lmad, Abdülhayy b. lmad, Şezeratü'z-Zeheb fi Ahbfiri men Zeheb, Dımeşk, 1985, ı, 14; Muhammed b. Abdülvehhab, Hz. Muhammed'in Hayati, (çev.: Salih b. Abdülaz'f!), Ankara, 1977, s. 42; Hasan ibrahim, ı, 100; Mevlana Şiblt ı, 138; Ahmed Cevdet Paşa, ı. 51; Mevdüdt ll, 265; Hamidullah, ı, 58; Nedvt s. 89; Mevlana Muhammed Ali, s. 68; Batı Vahö b. Abüsselam, e/-Hu/asatü'I-Behiyye fi Tertibi Ehdasi's-Siretü'n-Nebeviyye, 2003, byy., (Daru ibn Receb), s. 188; Delcambre, s. 36; Pişavt s. 112; Kandem ir, "Hatice," DiA, XVI, 465; Buhl, "Hatice: iA, V/1, 43. 170 ibn Habb, s. 79; ibn Sa' d, ı, 102; VIII, 17; Belazürt ı. 108; Tabert ll, 280; Makdist ı. a.y.; ibn Abdilberr, ı, 12; ibnü'I-Cevzt ll, 315; ibnü'I-Esr, Üsdü'I-Gabe, ı, 10; Dimyatı s. 49; Kütübt 12a; Halebt ı, 156; ibnü'l-lmad, ı, 14; Kehhale, ı, 277; Hasan ibrahim, ı, a.y.; Nebhant s. 37; Heykel, s. 112; Mevlana Şiblt ı, a.y.; MevdGdt ll, a.y.; Hamidullah, ı, a.y.; Nedvt a.y.; Mevlana Muhammed Ali, a.y.; Batı a.y.; Delcam bre, a.y.; Pişavt s. 112; Kandemir, "Hatice," DiA, XVI, 465; Buhl, "Hatice," iA, Vjl, 43-44. 111 ibn Sa'd, ı, 102; Vlll,17. 172 ibn Habb, s. 79. Ayrıca bk.: Makdist 1, 277. 173 Belazüri ı, 108. Ömer Rıza Kehhale de aynı paralelde görüşler ileri sürer. Bk.: Kehhale, ı, a.y. 174 Ya'kGbt ll, 20. 11s ibn Kesr, ll, 295. 176 Halebt ı, 156. i s T E M 19/201.:' i s T E M 19/2012 Yrd.Doç.Dr. Ahmet GÜZEL cuk doğurmasının pek mümkün görünmeyeceği varsayımına dayanmaktadır. Nitekim Fr. Buhl: "Rivayetlerin çağuna göre Hatce'nin 40 yaşında olduğu anlaşılıyor. Arap kadınlarının çabuk ihtiyarladığına dair malumata ve Hatbe'nin Peygamber'den en aşağı 5 çocuk doğurduğuna bakılırsa, bu doğru olmasa gerektir,"m demektedir. Aynı şekilde M. Yaşar Kandemir de: "Evlendiği zaman Hz. Hatbe muhtemelen 40 yaşında bulunuyordu. Onun 37 veya 28 yaşında olduğuna dair rivayetler zayıf kabul edilmekle birlikte, ikinci rivayet, hepsi de islamiyerten önce olmak üzere Hatbe'nin bu evlilikten 7 Çocuk sahibi oluşu' gerçeğiyle daha iyi bağdaşmaktadır," demektedir.ı1a Ebu'I-Ala ei-MevdOdt bu iddialara bilimsel bir örnekle cevap vermektedir: " ... Bu görüş, ilmive tıbbiaçıdan geçerli değildir. Dr. Stanley G. Clayton'un başkanlığında 10 uzman doktor tarafından kaleme alınan Gynaecology adlı eserin 101. sahifesinde şöyle denilmiştir: Adet ve aybaşı genellikle 48-52 yaşlarında kesilmiş oluyor. Fakat bazen aybaşı 55 yaşına ve daha sonraya kadar devam ediyor. Buna mukabil bazı durumlarda aybaşı 40 yaşında kesilmiş oluyor. Önemli olan bir kadının ergenliğe ne zaman ulaştığıdır. Eğer bir kadın, nispeten küçük yaşta büluğ çağına ermişse, yaşlılığı da daha geç başlıyor. Aybaşı geç başladığı takdirde ise daha kısa bir zamanda kesilmiş oluyor. Bu bilimsel açıklamaya bakılırsa, Hz. Hatbe'nin 55-56 yaşına kadar çocuk doğurabileceğine şaşmamalıyız."ı79 Bu durumda Hz. Peygamber ve Hz. Hatbe'nin evlilik yaşlarını kaynakların çoğunluğunuR verdiği bilgilerin dışında değerlendirmemiz için bir sebep görünmemektedir. Hz. Peygamber'in 25 yaşında olduğu konusunda ekseri kaynaklar hemfikirdir. Hz. Hatbe'nin yaşını 40 olarak veren kaynaklar da çoğunluğu teşkil etmektedir. Ancak Hz. Peygamber'den doğan çocuk sayıları, coğraH bilimsel tıbbi gerekçelerle ileri sürülen "evlilik yaşının 28 olduğu" iddiası da göz ardı edilmemelidir. Bu müphemlik kanaatimizce bilimsel tıbbiverilerin gelişmesine paralel olarak zamanla aydınlığa çıkacaktır. IV- Hz. PEYGAMBER'iN Hz. HATICE'DEN DOGAN ÇOCUKLARI Hz. Peygamber'in Hz. Hatbe'den doğan çocuklarının sayısı ve hangisinin büyük hangisinin küçük olduğu tam anlamıyla sarahate kavuşmamıştır. Konuyla ilgili rivayetlerde birbiriyle tezatlık arz eden farklı malumatlar yer almaktadır. Ayrıca Hz. Peygamber'in Fatıma dışındaki çocukları babalarının sağlığında vefat etmişlerdir. Araştırmamızın bu bölümünde bu hususları irdeleyeceğiz. A- Çocuklarının Sayısı ve Kısaca Hayatları Hz. Peygamber'in Mısırlı Mariye'den doğan oğlu ibrahim'in dışındaki bütün m Buhl, "Hatice: iA, V/1, 43-44. ' Bu konu, "Hz. Peygamber'in Hz. Hatice'den doğan çocukları" başlığı altında etraflıca incelenecektir. 178 Kandemir, "Hatice," DiA, XVI, 465. Aynı paralelde izah için bk.: Doğuştan Günümüze Büyük islam Tarihi, istanbul, 1986, 1, 192. 179 MevdOdi; ll, 265. Hz. Hatice'nin Hz. Peygamber/e Ev/iligi, Çocuklan ve Aile Hayatt Üzerine Bir Oegerlendirme 83 çocukları Hz. Hat"i::e'den doğmuştur. 180 Bu çocukların hepsinin ebeliğini Safiyye bint Abü_lmuttalib'in cariyesi Sel ma Hatun yapmıştır. 181 Hz. HatK~e'den doğan bu çocukların sayısı bazı kaynaklar tarafından dört kız; bir erkek, toplam beş;ıs2 bazı kaynaklara göre dört kız, iki erkek olmak üzere toplam altı;ıs3 bazı kaynaklarca da dört kız, üç erkek olmak üzere toplam yedi,184 olarak verilmektedir. Kız çocuklarının sayısı ve ismi hakkında kaynaklar hem fikirdirler. Hz. Pey- . gamber'in Hz. Hatce'den doğan kızları, Zeyneb, Rukıyye, Ümmü Gülsüm ve Fatıma'dır. 185 Hz. Peygamber'in kızlarının hepsi Müslüman olmuşlar ve Medôıe'ye hicret etmişlerdi.1as Kızların sayısı ve adları konusunda ittifak halinde olan kaynaklar, erkek çocukların sayısı ve isimleri konusunda farklı görüşlere sahiptirler. Bu tutarsızlığın sebebi; Kasım'ın dışındaki erkek çocukların sayısından kaynaklanmaktadır. Beyhaki (v. 458/1066), bazı kaynakların Hz. Peygamber'in Kasım'dan başka erkek çocuğu olmadığını, bazılarının da Tahir adlı bir çocuğunun olduğunu söylediklerini, nakleder.1s7 Erkek çocukların sayısını üç olarak veren kaynaklar, Hz. Peygamber'in Kasım'dan başka Tahir ve Tayyib adında iki çocuğunun olduğunu söyl~rler.1aa ibnü'I-VerdT(v. 7 49/1348), Kasım, Tahir, Tayyib ve Abdullah olmak üzere dört isimden söz eder.189 Erkek çocukların sayısını iki olarak veren kaynaklar ise Kasım ve Abdullah ismini zikrederler.190 Tayyib ve Tahir'in, Hz. Peygamber'in iki ayrı eviadı mı, yoksa Abdullah'ın 180 ibn Hişam, 1, 122; Ya'küb~ ll, 20; Taber~ ll, 281; Mes'Od~ Mürücü'z-Zeheb, ı, 286; Makdis~ ı, 227, 262; ibn Abdilberr, ı, 17; ibnü'I-Cevz~ ll, 315-16; ibn Kayyim ei-Cevziyye, Şemsüddiı Ebü Abdiilah Muhammed b. Ebi Bekr, Zadü'/-Mead, (çev.: Şükrü Özen), istanbul, 1988, ı, 97; ibn Kesr, ll, 294; Mevdüd~ ll, 265; ibn Habb, ei-Hasen b. ömer, s. 31. 181 ibn Sa' d, ı. 133; ibn Hacer, VII, 602; Zirikli Hayruddiı, e/-A'/am Ju mezarlığa daha sonra Cennetü'I-Mualla denilmiştir.3o7 Hz. Hatice'yi kabre bizzat Hz. Peygamber indirdi.3oa SONUÇ- DEGERLENDiRME RasOiüllah'ın soyu ile Hz. Hatice'nin soyu, Hz. Peygamber'in dedelerinden Kusay'da; aynı şekilde annesi Fatıma'nın nesebi de hem baba, hem ana tarafından Lüeyy b. Galib'de birleşmektedir. Hz. Hatice, Hz. Peygamber'le evliliğinden önce BenTTemôıı'den EbO Hale Hind b. Nebbaş b. Zürare'yle; onun vefatından sonra da MahzOm kabilesinden Atik (Uteyyık) b. Aiz (Abid)'le evlenmiştir. Bir müddet sonra o da vefat etmiş, Hz. Hatice dul kalmıştır. Onun birinci evliliğinden Hind ve Hale adlı iki erkek çocuğu; ikinci evliliğinden de Hind adlı bir kız çocuğu olmak üzere toplam üç çocuğu dünyaya gelmiştir. Bu çocukların bölge örfü gereğince babalarının akrabalarına verildiği, onların himayesinde büyüdüğü; ancak annelerini de sık sık ziyaret ettikleri anlaşılmaktadır. Bu ziyaretlerinde RasOiüllah onlarla ilgilenmiştir. Hz. Hatice'nin eski eşlerinden doğan bu çocukları islam gelince Hz. Peygamber'e iman etmişlerdir. Eşlerinin vefatından sonra, kendisini işine ve çocuklarına adayan Hz. Hatice, Kureyş'in ileri gelenlerinin yaptığı evlilik tekliflerini kabul etmemiştir. Yapılan bu evlilik tekliflerinde onun asil, iffetli, güzel bir kadın olmasının yanında, zengin bir tüccar olması da etkili olmuştur. Hz. Peygamber'in güzel hasletlerini, ticaret konusundaki becerisini ve kervanında görev almak istediğini öğrenen Hz. Hatice, başkalarına verdiği Geretin iki mislini vererek RasOiüllah'ı Şam'a sevk ettiği kervanında görevlendirmiş, böylece O'nu yakından tanıma imkanı elde etmiştir. Hz. Hatice'nin Hz. Peygamber'le evlenme sebeplerini, RasOiüllah'la olan akrabalığı, kavmi içindeki şerefli mevkii, emanet, doğru sözlülük konularında verdiği güven ve güzel ahlakıyla ilişkilendirebiliriz. Sadece kalbinin değil, aklının sesine de kulak veren, tecrübeli bir kadın olarak Hz. Hatice, Hz. Peygamber'in ideal bir eş olacağını anlamış ve O'na evlenme teklifi yapmıştır. Hz. Peygamber evlilik teklifini kabul etmiş, amcası EbO Talib, Hz. Hamza ve yakın akrabalarıyla birlikte Hz. Hatice'nin evine gidip düğün merasimi yapılmıştır. Onların evliliğine Hz. Hatice'nin babası Huveylid'in razı olmadığına dair rivayetlerin doğruluk değeri yoktur. Çünkü onun bu ............ 303 Halebi ı, 377. 304 ibn Sa'd, VIII, 18; Ya'kübi ll, 35; ibn Hacer, VII, 604; Kastallani ı, 157; Halebi ı, a.y. 305 ibn Sa' d, VIII, a.y.; Ya'kübi ll, a.y.; ibn Abdilberr, 1, 13; Zehebi s. 236; ibn Hacer, VII, 604; ibn Kesr, vefat yaşı 50 diyenler de vardır, demektedir. Bk.: ibn Kesr, ll, 295. 306 ibn Sa'd, VIII, 18; ibnü'I-Esr, Üsdü'I·Gabe, ı, 11; Zehebi s. 236; ibn Hacer, VII, a.y.; Halebi ı, 377. 307 Geniş bilgi için bk.: Fayda, Mustafa, "Cennetü'/-Mual/a," DiA, istanbul,1993, VII, 387-88. 3oa ibn Hacer, VII, 604. Hz.Hatice'nin Hz.Peygamberle Evliliği, Çocuklan ve Aile Hayati Üzerine Bir Değerlendirme 97 evlilik olayından çok zaman önce vefat ettiğine dair sağlam kaynakların naklettikleri rivayetler mevcuttur. Aynı şekilde bu evliliğe rıza göstermeyen Hz. Hatl~e'nin amcası Amr b. Esed'in sarhoş edilerek, oldu bitliye getirilerek muvafakatinin alınmış olması da temel kaynaklarda geçen rivayetlerle çelişmesi ve mantık ilkelerine uygun olmaması sebebiyle tutarlı görünmemektedir. Sonuçta her iki tarafın ailelerinin onayı alınmış, o günün örtüne uygun olarak Hz. Hat'Ce'ye 500 dirhem tutarında mehir verilmiş ve sade bir törenle evlilik gerçekleşmiştir. Kaynakların çoğuna göre Hz. Hat'Ce'yle evlEindiği zaman Hz. Peygamber 25 yaşındaydı. Hz. Hat'Ce'nin yaşı konusunda temel kaynaklarda geçen 40 yaşında olduğuna yönelik rivayetler, Hz. Peygamber'den doğan çocukların sayısı göz önüne alınarak tenkit edilmiş; onun evlilik yaşının 28 olması daha mantıkTgörülmüştür. Görünen o ki, Hz. Hat'Ce'nin Hz. Peygamber'le evlilik yaşı zaman içerisinde bir takım kesin tıbbiverilerle daha da berraklaşacaktır. Hz. Peygamber'in Mısırlı Mariye'den doğan oğlu İbrahim'in dışındaki bütün çocukları Hz. Hat'Ce'den doğmuştur. Hz. Peygamber'in Hz. Hat'Ce'den doğan çocuklarının sayısı ve hangisinin büyük, hangisinin küçük olduğu konusunda ihtilaf vardır. Kaynaklardan edindiğimiz bilgilere göre, Hz. Peygamber'in Hz. Hat'Ce'den dört kız, iki erkek olmak üzere altı çocuğu doğmuştur. Bunların büyüklük sıralaması şu şekildedir: Kasım, Zeyneb, Rukıyye, Fatıma, Ümmü Gülsüm ve Abdullah. Rasülüllah'ın Fatıma dışındaki bütün çocukları Hz. Peygamber'in sağlığında vefat etmişler, Fatıma ise babasından altı ay sonra vefat etmiştir. Rasülüllah'ın çocuklarının erken vefat edişlerinde bir takım hikmetler olduğu düşünülebilir. Hz. Hat'Ce'yle evlendikten sonra vahyin gelişine kadar geçen süreçte Rasülüllah'ın hayatına dair tatminkar bilgilere rastlayamıyoruz. Hz. Peygamber'in yaklaşık 15 yıllık süreçte bir yandan kendi adına ticaret yaptığı, bir yandan da Hz. Hat'Ce'nin ticarTfaaliyetlerini yürüttüğü anlaşılmaktadır. Hz. Peygamber'in Hz. Hat'Ce'yle kurduğu yuva, huzur dolu bir yuva olmuştur. Hiçbir kaynakta bu yuvada geçimsizlik, kavga, gürültü olduğuna dair herhangi bir rivayete rastlamamaktayız. Bu anlamda çağımızın müzmin hastalıklarından biri olan şiddetli aile geçimsizliklerinin çözümünü, bu saadet hanesinde bulmak mümkündür. Hz. Hatce, hayatının her döneminde Hz. Peygamber'e saygı ve sevgide kusur etmemiş, hep O'nun yanında olmuş, O'na destek vermiştir. Onu diğer hanımlarından ayıran en önemli özelliği, O'nun peygamberlik öncesinde de Hz. Peygamber'in eşi olmasıdır. Bu, onun "kul Muhammed" ile "Rasül Muhammed"e eş olması anlamına gelmektedir. Aynı şekilde Hz. Peygamber'in yaklaşık 38 yıllık evlilik sürecinin 25 yılını Hz. Hat'Ce ile geçirmesi de ayrı bir anlam taşımaktadır. Hz. Hat'Ce gerek peygamberlik öncesi dönemde, gerekse Peygamberlik sonrası dönemde maddeten manen Hz. Peygamber'e destek olmuştur. Vahyin ilk geldiği o zor zamanda Hz. Peygamber' e tereddütsüz iman etmiş, ona moral motivasyon desteği vermiş, bütün servetini O'nun hak yolunda seferber etmiştir. O, asalet, iffet, zenginlik, güzellik, kanaatkarlık, vei s T E M 19/2012 98 i s T E M 19/2012 Yrd.Doç.Dr. Ahmet GÜZEL fakarlık gibi hasletlerin sahibi bir eş olarak iyi günde, kötü günde Hz .. Peygamber'in yanında olmuştur. Yaşlı olmasına rağmen güzelliğine, giyim kuşamına da dikkat eden Hz. Hatice, bir Müslüman hanım şahsiyetinin nasıl olması gerektiğinin de mesajını vermiştir. O, diğer eşlerinden farklı olarak Hz. Peygamber'e ,"babalık" duygusunu da tattırmıştır. Tüm bu özellikleri dolayısıyladır ki, Genab-ı Allah'ın selamına mazhar, Hz. Peygamber'in Cennet müjdesine nail olmuştur. Onun vefat ettiği yıl islam tarihinde "hüzün yılı" olarak adlandırılmıştır. Buradan onun sağlığında Hz. Peygamber'in en önemli bir destekçisi olduğu anlaşılmaktadır. Vefa abidesi Hz. Peygamber sağlığında olduğu gibi, vefatından sonra da onu hayırla yad etmiştir. Denilebilir ki, islam ümmetine en güzel model örneklerden biri olan bu mutlu yuvanın psikologlar ve sosyologlar tarafından mercek altına alınıp ayrıntılı bir şekilde incelenmesi, toplumların temel sorunlarından biri olan aile içi geçimsizliklere ciddi anlamda çözümler getirecektir. Kaynaklar: » AFZALURRAHMAN, Encyc/opedia of Seerah -Siret Ansik/opedisi-, (çev.: Mustafa Aykaç - Kenan Dönmez vd. 'leri), istanbul, 1996, c.:ll. » AHMED b. HANBEL, Ebü Abdiilah Ahmed b. Muhammed (v. 241/885), Müsned, Mısır, 1313. » AHMET CEVDET PAŞA, Ktsas-1 Enbiya ve Tevarihi Hulefa, (sad.: Ali Arslan), istanbul, 1980. » AişE, Abdurrahman bintü'ş-Şati', Hz. Muhammed'in Mübarek Zevceleri, (çev.: Selami Münir Yurdatap), istanbul, bty. » ALGÜL, Hüseyin, islam Tarihi, istanbul, 1986, c.: ı. » ei-BALi, Vahi:l b. Abdüsselam, ei-Hulasatü'/-Behiyye fi Tertibi Ehdasi's-Sireti'n-Nebeviyye, 2003, byy. (Daru İbn Receb). » ei-BEKRl Abdullah b. Abdülaziz ei-Endelüsi (v. 487/1094), Mu' cem u Mesta'cem min Esmai'I·Biladi ve'I-Mevazt', Beyrut, 1983, c.: i-IV. » ei-BELAzüRt Ahmed b. Yahya, (v. 279/892), Ensabü'I-Eşrat, (thk.: Süheyl Zekkar), Beyrut, 1996, c.: ı. » ei-BEYHAKt Ahmed b. Huseyn b. Ali (v. 458/1066), Delailü'n-Nübüwe, (thk.: Abdülmu'ti Kal'aci), Beyrut, 1985, c.:l-11. · » ei-BUHARl Muhammed b. İsmail (v. 256/870), es-Sahih, Matbaa-yı Amire, 1315 ve 1329, c.: 1-VIII. » BUHL, Fr., "Hatice," iA, İstanbul, 1968, c.: V/1, ss. (43-44). » ÇUBUKÇU, Asri, "Kastm," DiA, istanbul, 2001, c.: XXIV, ss. (538). » DELCAMBRE, Anne-Marie, Mahomet la Paro/e d'AIIah, Gallimard, 1987. » DERMENGHEM, Emile, Hz. Muhammed ve Risa/eti, (çev.: Ahmet Agırakça), istanbul, 1997. » ed-DİMYATt Şerafeddiı Abdülmü'min b. Halef (v. 705/1305), es-Siretü'n-Nebeviyye, (thk.: Es'ad Muhammed et-Tayyib), Haleb, 1996. » Doguştan Günümüze Büyük islam Tarihi, istanbul, 1986, c.: ı. » EBÜ DAVOD, Süleyman b. Eş'as es-Sicistani(v. 275-888), es-Sünen, Mısır, 1950, c.: 1-V. » EBÜ NUAYM, Ahmed b. Abdiilah el-lsbahani (v. 430/1038), Ma'rifetü's-Sah8be, (thk.: Adil Yüsuf), Riyat, 1998, c.:I_IV. » ei-EZRAKl Ebi'I-Veli:l Muhammed b. Abdillah, (v. 223 /838'ten sonra) Ahbi:iru Mekke vema Cae fiha mine'I-Asar, (thk.: Ali ömer), by. ve bty., c.: 11. » FAYDA, Mustafa, "Cennetü'I-Mualla," DiA, istanbul, 1993, VII, ss. (387 -88). » ei-FESEVt Ebü Yüsuf Ya'küb b. Süfyan (v. 277/890), Kitabü'/-Ma'rife ve't-Tarih, (thk.: Ekrem Ziya ei-Umeri), Medine, 1989, c.: lll. » FİLİBELi, Şehbenderzade Ahmet Hilmi, islam Tarihi, istanbul, 1971, c.: 1-11. » ei-HALEBt Ali b. Burhaneddin (v. 1044/1634), insanü'/-Uyün fi Sireti'I-Emini'I-Me'mün, Kahi re, 1902, c.: ı. » HAMİDULLAH, Muhammed, "Hz. Peygamberin islam Öncesi Seyahat/eri," Atatürk Üniversitesi islami ilimler Fakültesi Dergisi, (çev.: Abdullah Aydınlı), Ankara, 1980, sayı: 4, ss. (327-342). )) ______ ,islam Peygamberi, (çev.: Salih Tug), istanbul, 1990, c.: 1-11. Hz.Hatice'nin Hz. Peygamber/e Ev/iliği, Çocuklan ve Aile Hayatt Üzerine Bir Değerlendirme » HASAN ibrahim Hasan, Siyasi- Dini- Kültürel- Sosya/ islam Tarihi, (çev.: ismail Yiğit - Sadreddin Gümüş), istanbul, 1985, c.:ı;ı. » HEYKEL, M. Hüseyin, Hz. Muhammed Mustafa, (çev.: Ö. Rıza Doğru!), istanbul, 1948. » HiTTi, Philip K., Siyasi ve Kültürel islam Tarihi, (çev.: Salih Tuğ), istanbul, 1980, c.: 1-11. » HUDARfBEK Muhammed (v. 1927), Nüru'I-Yakin, Beyrut, 2004. » iBN ABDiLBERR, Ebü ömer Yusuf ei-Kurtubi (v. 463/1070), el istiab fi Marifeti'I-Ashab, (nşr.: Ali Muhammed ei-Becavi), Kahire, 1972, c.: 1-11. » iBN HABiB, ei-Hasen b. Ömer, ei-Muktefa min Sirati'I-Mustafa, (thk.: Mustafa Muhammed Hüseyin ez-Zehebi), Kahire, 1996. » iBN HABiB, Muhammed b. Hablı ei-Haşimi(v. 245/860), Kitabü'J Muhabber, Beyrut, bty. · » iBN HACER, Ahmed b. Ali ei-Askalani(v. 852/1447), el-isabe fiTemyizi's- Sahabe, (thk.: Ali Muhammed ei-Becavi), Beyrut, 1992, c.: IV -VII. » iBN HALDÜN, Abdurrahman b. Muhammed (v. 808/1405), Tarihu ibn Ha/dün, Beyrut, bty., c.: 11,ıv. » iBN HAZM, Ebü Muhammed Ali b. Ahmed (v. 456/1063), Cemherata Ensabi'I-Arab, Beynıt, 2003. » iBN HiŞAM, Ebü Muhammed AbdOlmelik (v. 213/828), es-Siretü'n-Nebeviyye, (thk.: Muhammed Muhyiddiı Abdülhamo), Kahire, 1963, c.: ı. » iBN iSHAK, Muhammed b. ishilk b. Yesar, (v. 151/768), Siretü ibn ishak, (thk.: Muhammed Hamidullah), Konya, 1981. » iBN KAYYiM EL-CEVZiYYE, Şemsüddôı Ebü Abdiilah Muhammed b. EbiBekr (v. 751/1350), Zadü'I-Mead, (çev.: Şükrü Özen), istanbul, 1988, c.: ı. » iBN KESiR, Ebu'I-Fida ismail b. Ömer (v. 774/1373), ei-Bidaye ve'n-Nihaye, Beyrut, 1861, c.: ll. » iBN KUTEYBE, Ebü Muhammed Abdullah b. Müslim (v. 276/889), e/-Mearif, Beyrut,1987. » ·isN SA!D, Muhammed (v. 230/844), et-Tabaki'itü'I-Kübra, Beyrut, bty., c.: ı, VIII. » iBN SEYYiDiNNAS, Ebu'I-Feth Muhammed (v. 1334/1916), Uyünü'J-Eser fi Fününi'l-Meğazi ve'ş-Şemail ve's-Siyer, Kahire, 1992, c.: 1-11. » iBN TAGRiBERD{ Cemalüddiı Ebu'I-Mehasin Yüsuf ei-Atabeki(v. 874/1469), en-Nücümü'zZahira fi Mülüki M tsr ve'I-Kahira, Kahire, bty., c.: ı. » iBNÜ'L-CEVZt Ebu'I-Ferec Abdurrahman b. Ali (v. 597/1200), ei-Muntazam fi Tariht'IÜmem ve'I-Mü/ük, (nşr.: Muhammed Abdülkadir Ata - Mustafa Abdülkadir Ata), Beyrut, 1995, c.: ll. » iBNÜ'L-ESiR, izzüddiı Ebi'I-Hasen Ali b. Ebi'I-Kerem (v. 630/1232), el-Kamil fi't-Tarih, (thk.: Ali Ş ri), Beyrut, 1989, c.: ı. » • Üsdü'I-Gabe fi Ma'rifeti's-Sahabe, (thk.: M. ibrahim ei-Benna - M. A. Aşur), Kahire, 1973, c.: ı. » iBNÜ'L-FAKiH, Ebi Abdilah Ahmed b. Muhammed b. ishilk ei-Hemedani (v. yaklaşik 903/1497), Kitabü'J-Büldan, (nşr.: Yusuf el-Hadi), Beyrut, 1996. » iBNÜ'L-IMAD, Ebu'I-Felah Abdülhayy b. lmad (v. 1089/1678), Şezeratü'z-Zeheb fi Ahbari men Zeheb, Dımeşk, 1985, c.: ı. » iBNÜ'L-VERD{ Zeynüddh Ömer b. Muzaffer(v. 749/1348), Tarihu ibnü'J-Verdi, Beyrut,1996. » iMAM AzAM (v. 150/767), Ftkh-t Ekber Aliyyü'I-Kari Şerh i, (çev.: Y. Vehbi Yavuz), istanbul, 1979. » iSMAiL FENNi ERTUGRUL, Hakikat Nur/an, istanbul, 1949. » ei-KALKAŞAND{ Ebu'I-Abbas Ahmed b. Ali (v. 821/1418), Nihayetü'J- Ereb fi Ma'rifeti'IArab, Beyrut, 197 4, c.: ı. » KALLEK, Cengiz, "Hubaşe," DiA, istanbul, 1998, XVIII, ss. (264-65). » KANDEMiR, M. Yaşar, "Fattma," DiA, istanbul, 1995, c.: XII, ss. (219). » , "Hatice," DiA, istanbul, 1997, XVI, ss. (465-66). » ei-KASTALLAN{ Ahmed b. Muhammed b. EbiBekr (v. 923/1517), e/-Mevahibü'I-Ledünniyye bi'I-Mineht'I-Muhammediyye, Kahire, bty., c.: 1. » KAZICI, Ziya, Hz. Muhammed'in Eşleri ve Aile Hayatt, istanbul, 1993. » KEHHALE, Ömer Rıza, A'lamü'n-Nisa fi't-Jl.Jemi'I-Arab ve'J-istam, Dımeşk, bty. » KUR'AN-i KERiM VE AÇIKLAMALl MEALi, Ali Özek vd .lerinin Meali, Med ine, 1987. » KONYALI MEHMET VEHBi, Hu/asatü'J-Beyan -Büyük Kur'an Tefsiri-, istanbul, 1991, c.:XVI. » ei-KÜTÜB{ Muhammed b. Şakir (v. 764/1397), Uyünü't-Tevarih, istanbul Millet Kütüphanesi, Feyzullah Efendi Koleksiyonu, arşiv no.: 34 Fe 1485, mikrofilm no.: 1694/1. » MAHMÜD ES'AD, Tarihi Din-i islam (islam Tarihi), (sad.: Ahmet Lütfi Kazancı - Osman Kazancı), istanbul, 1995. » ei-MAKDiSl Ebü Nasr ei-Mutahhar b. Tahir (v. 355j966'dan sonra), el-Bed' ve't-Tarih, Paris, 1916, c.: ı. » ei-MAKRfzl Ahmed b. Ali b. Abdülkadir (v. 845/1441), imtaü'J-Esma bima li'n-Nebiyyi mi99 i s T E M 19/2012 100 i s T E M 19/2012 Yrd.Doç.Dr. Ahmet GÜZEL ne'I-Ahvali ve'I-Emva/i ve'I-Hafedeti ve'I-Met'a, (thk.: Muhammed Abdülhamid enNümeysi), Beyrut, 1999, c.: 1. » MARTiN LiNGS, Hz. Muhammed'in Hayatı, (çev.: Nazife Şişman), istanbul, 2006. » ei-MAVERDt Ebu'I-Hasan 'AIT b. Muhammed b. Habb el-Basri ei-Bağdadi (v. 450/1058), A'lamü'n-Nübüwe, (thk.: Muhammed ei-Mu'tasımbillah ei-Bağdadi), Beyrut,1987. » MEHDi PiŞAVt islam Tarihi-Cahiliye Dönemi'nden Hz. Peygamberin Vefatma Kadar-, (çev.: ismail Bendiderya), istanbul, 2007. » MEHMET ZiHNt Meşahirü'n-Nisa, istanbul, 1292, c.: 1- ll (tek kitap halinde) » ei-MES'ÜDt Ebu'I-Hasen (v. 346/957), Mürücü'z-Zeheb, (nşr.: M. Muhyiddiı Abdülhamid), Beyrut, 1987, c.: ı. » et-Tenbih ve'l-işraf, Beyrut, bty. » ei-MEVDÜDt Ebu'I-A'Ia, Tarih Boyunca Tevhid Mücadelesi ve Hz. Peygamber, der.: Naim Sıddıki- Abdülvekil Alevi, (çev.: N. Ahmet Asrar), Ankara, 1983, c.: ll. » MEVLANA MUHAMMED ALi, Peygamberimizin Hayatı, (çev.: Ali Genceli), Ankara, bty. » MEVLANA ŞiBLt Asr-ı Saadet, (çev.: Ömer Rıza Doğru!), istanbul, 1977, c.: 1. » MUHAMMED b. ABDÜLVEHAB, Hz. Muhammed'in Hayatı, (çev.: Salih b. Abdülaziz), Ankara, 1977. » MÜSLiM b. ei-Haccac Ebu'l- Huseyn ei-Kuşeyri en-Nisaburi (v. 261/877), es-Sahih, Beyrut, 1955. » en-NEBHANt Yüsuf b. ismal, ei-Envaru'I-Muhammediyye mine'I-Mevahibi'I-Ledünniyye, Beyrut, bty. » en-NEDVt Ebu'~ Hasen Ali, Rahmet Peygamberi, (çev.: Abdülkerim Özaydın), istanbul, 201::L » ÖN KAL, Ahmet, "Güreş," DiA, istanbul, 1993, VIII, ss. 137 » ___ , Rasülü/lah'm islam'a Davet Metodu, Konya, 1983. » RAHMETULLAH EFENDi, izharu'I-Hakk Tercümesi, (çev.: Ömer Fehmi Efendi-Ankaralı Nüzhet Efendi), istanbul, 1972, c.: HI (iki cilt bir arada.) » RODiNSON, Maxime, Hz. Muhammed, (çev.: Atilla Tokatlı), istanbul, 1968. » SABUNCU, ömer, "Hz. Peygamberin ilk Hanımı Hz. Hatice'nin Hayatı ve Kişiliği," Diyanet ilmi Dergi, yıl: 2009, c.: 45, sayı: 2, ss. (49-72). » es-SAFEDt Salahuddh Halil, ei-Vafibi'I-Vefeyat, (thk.: Ahmed Arnaüt- TürkiMustafa), Beyrut, 2000. » es- SALLAB t Als li Muhammed, es-Siretü'n-Nebeviyye, Beyrut, 2008. » SAVAŞ, Rıza, "Mekke'de islam'ın Yayılışma Akrabalık Açısından Bir Bakış," istem Dergisi, yıl: 2, sayı: 4, Konya, 2004, ss.(35-52). ' » SURUÇ, Salih, Kainat'm Efendisi Peygamberimizin Hayatı, istanbul, 2011. » es-SÜHEYlt Ebu'I-Kasım Abdurrahman (v. 581/1185), Muhtasar Kitabi'r-Ravdul Ünüfü'IBasimü fi's-Sireti'n-Nebeviyyeti'ş-Şerife, (thk.: Abdülaziz Harfüş), Dımeşk, 2005. » es-SÜYüTt Celalüddiı 'Abdurrahman b. Ebü Bekr (v. 911/1505), ei-Hasaisu'I-Kübra, Beyrut, 1985, c.: HI » eş-ŞiBLt Raüf, ei-Müctemeu'I-Arab Kable'l-islam, Beyrut, bty. » et-TABERt Ebü Cafer Muhammed b. Geri" (v. 310/923), Tarihu'r-Rusül ve'I-Mülük, (thk.: Muhammed Ebu'I-Fazi ibrahim), Beyrut, 1962, c.: ll. » et-TiRMizt EbO isa Muhammed (v. 279/892), es-Sünen, istanbul, 1981, c.: 1-V. » TOPUZOGLU, T. Rıza, "Üm mü Külsüm," iA, istanbul, 1998, c.: XIII, ss. (107 -108). » ViCDANt EbO Rıdvan M. Sadık, Hz. Muhammed Niçin Çok Evlendi, (sad.: Ahmet Karadut), Ankara, 1992. » ei-YA'KÜBt Ahmed b. EbiYa'kOb (v. 284/897), Tarihu'I-Ya'kübi, Beyrut, 1960, c.: 1-11. » YAKUT ei-HAMEVt Şihabuddiı EbO Abdullah (v. 626/1228), Mu'cemü'l- Büldan, Beyrut, bty., c.: ll. » YAZIR, Elmalılı Muhammed Hamdi, Hak Dini Kur'an Dili, istanbul, 1974, c.: IX. » ZAPSU, Abdurrahim, Büyük islam Tarihi -Hz. Muhammed Dönemi-, istanbul, 2006. » ez-ZEHEBt Muhammed b. Ahmed (v. 748/1374), Tarihu't-istam ve Vefeyatü'I-Meşahiri ve'IA'Iam, -es-Siratü'n-Nebeviyye-, (thk.: Ömer Abdüsselam Tedmüri), Beyrut, 1994. » ez-ZEYYAT, Ahmed Hasan (v. 1387/ 1968), Tarihu'/-Edebi'I-'Arabf, Beyrut, 1995. » ez-ZiRiKLt Hayruddiı (v. 1396/1976), ei-A'Iam Kfimüsu Teracim, Beyrut, 1953-1959, c.: 1-X. » ZÜBEYR b. BEKKAR (v. 256/870), Cemheratü Nesebi Kureyş ve Ahbfirihfi, bt. ve byy.

Günün Hadisi>

Günün Kitabı

Günün Kitabı

Mevlid Kandili ve Peygamber Sevgisi

Muhammed Mustafa SAV

Hazreti Hatice'nin Hazreti Peygamberle evliliği, çocukları ve aile hayatı üzerine bir değerlendirme

Prof. Dr. Ahmet Güzel

Akdeniz Üniversitesi ilahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi